© 1996, 1999 R.J. Kilcullen
See corrected text, with variants not adopted deleted and accepted variants implemented.
Manuscripts and conventions
Question 1: Is the will freer than the intellect?
[Preliminary arguments]
Question 2: Does the soul produce in itself the act of willing more freely than the act of understanding?
[Preliminary arguments]
Question 3: Does the soul produce the act of willing more freely qua intellect than qua will?
[Preliminary arguments]
Question 4: Does human happiness consist in one act or several?
[Preliminary arguments]
Question 5: Does human happiness thus consist in an act of intellect or in an act of will?
[Preliminary arguments]
Question 6: In which act of intellect does human happiness consist?
Au: Auxerre, 232
Er: Erfurt 361
Ja: Cracow, Biblioteca Jagellonnica 658
Mu: Munich, Bayerische Staatsbibliothek 11477
Mz: Paris, Mazarine 3515
Pa: Printed edition, Paris 1513 (reprint, Minerva, Frankfurt, 1968)
Pb: Paris, Bibliotheque nationale, lat. 17831
Pr: Prague, 841
Ra: Rome, Vat. Lat. 2165
Zn: modern edition of source
The Latin text translated is taken from Pa as corrected from the manuscripts.
JaRa were collated for the whole work;
Mz was collated continuously from fol. 211 ra of Pa;
Er was collated continuously for questions 1 and 2 and for the last
part of question 5;
Pr was collated continuously for questions 3-5;
All the manuscripts were consulted for some places.
{} enclose variants
Variants accepted are marked with an asterisk and printed bold; many that would probably be adopted in an edition of the text are not marked since they make no difference to the translation.
Consequenter {queritur circa decimum Ethicorum Ja} querenda sunt aliqua super decimum librum, in cuius primo tractatu agitur {agit Ja} de delectatione, de qua satis quesitum fuit super septimum librum. Ideo queredum est super secundum tratatum, in quo {in quo: ubi JaEr} Aristoteles inquirit in quo actu consistit {consistat Er} humana felicitas. Et quia dicit Aristoteles quod ipsa felicitas est operatio optime potentie secundum optimam eius {trs. JaEr} virtutem, ideo oportet inquirere que sit optima *{potentia */potentiarum JaEr\ et que sit optima RaJaEr} virtutum. Optima autem potentiarum ponitur ab omnibus vel {om. JaEr} intellectus vel voluntas. Ideo necesse est querere {inquerere Ja} de comparatione harum duarum potentiarum adinvicem. Et quia statim videtur quod illa potentia sit excellentior que est magis libera, ideo primo queritur utrum voluntas sit magis libera *{quam intellectus.
Arguitur quod voluntas sit magis libera add. JaRaEr}, quia semper dominus ea ratione qua dominus {ea... dominus: om. Ja} est liberior est {trs. Ja} *{sibi add. JaRa} {suo Er} subiecto {ea ratione qua dominus add. Ja}. Intellectus autem ad voluntatem comparatur sicut subiectus ad dominum.
Quod patet primo quia deprecans subiectus est {om. Ra} ei quod {quem Er} deprecatur, et primo {quia... primo om. Ja} Ethicorum dicitur: "Etenim recte {etenim recte: ratione enim et Ja} *{etenim recte: recte enim et ZnEr} ad optima deprecatur ratio"; et non potest dici quod ratio habeat superiorem potentiam quam {qua Ja} deprecetur nisi voluntatem.
Secundo hoc patet quia intellectus est sicut consiliarius et voluntas sicut dominus habens in suis negociis consiliarios vel consiliarium {trs.321 Er} {vel consiliarium: om Ra}, quod patet in nostris consiliis et electionibus. Nam domini consilium petentis est sibi statuere finem {trs. Er} et consilium {et consilium: om Ra} petere per quem modum {et add. Ja} per *{et RaEr} que media possit illum {istum Er} finem {trs. Ja} adipisci, ut apparet {om. Ja} tertio {secundo Ja} huius *{Ethicorum RaJaEr}. Et ibidem *{etiam add. JaEr} manifestum est quod voluntas est ipsius finis: ergo {igitur Ja} {ideo Er} voluntas in hoc est {trs. 312 Ja} sicut dominus. Sed illo instituto *{illo instituto: iterum statuta RaJaEr} {si add. Ja} fine per determinationem voluntatis, dominus petit consilium quod fit et datur {fit et datur: fieri dicitur Er} per ratiocinationem intellectualem; quo consilio dato {trs. Ja} iterum domini est eligere per voluntatem hoc quod est per consilium *{per consilium: concilio RaJaEr} preiudicatum, et dicit *{et dicit: dicente RaJaEr} Aristoteles tertio huius *{Ethicorum RaJaEr}: "Et electio utique erit {erat Ra} {trs. Er} consiliabile desiderium". Ex {et Ra} consiliari enim iudicantes {iudices Er} desideramus secundum consilium. Iudicium autem est ipsius intellectus et {om. Ja} desiderium voluntatis. Ergo {om. Ja} {ideo Er} omnis voluntas in his est sicut dominus.
*{Et iterum in eodem 3o manifestum est quod secundum voluntatem sumus domini actuum nostrorum; propter quod actus voluntarii et non nisi /om. Mz\ voluntarii /et... voluntarii: om. JaMuPb\ sunt /sicut AuRa\ nobis imputabiles, licet hec */hoc Mu\ /hii Er\ non */omnino Mz\ lateat intellectum add. AuPbMzRaJaErMu}.
Et iterum, domini est precipere subditis suis. Voluntas autem precipit intellectui quod studeat quod speculetur; studeo enim quia volo, {et add. Er} cesso quia aliquid magis volo, ut {etiam Ja} {nunc Er} ire {om. Er} ad eccelsiam vel ad forum *{cenam RaJaEr}; et tunc *{nunc RaJaEr} studeo in metaphysicis {Metaphysica Ra} {Mathematica JaEr} {et add. RaEr} nunc in {om. Ja} morali philosophia vel in logica non nisi quia sic volo, iuxta illud "Sic volo, sic iubeo, sit pro ratione voluntas".
Iterum {item Ja}, cogi et posse cogi ab alio illiberum est et servile, non posse autem cogi liberum est *{om. JaEr}. Sed voluntas in actu suo cogi non potest; repugnat enim quod ad aliquid {hoc RaJaEr} cogar et quod {om. Ja} ipsum volo. Intellectus autem cogitur seu necessitatur ad studendum et {om. Ja} speculandum a voluntate; nam impedimentis {impeditis JaEr} extrinsecis remotis *{amotis RaJaEr}, nulla virtus mea potest resistere quin studeam si hoc {trs. Ja} efficaciter volo.
Iterum {item JaEr}, quod omnibus eodem modo se habentibus potest in {om. Ra} utrumque oppositorum, hoc est liberum; et quod non sic {trs. Er} potest sed necessitatur {ab alio add. RaJa} et ab {om. Er} alio {et... alio om. Ja} determinari, hoc est illiberum. Voluntas *{autem add. RaJaEr} et non intellectus sic potest {trs. Er} in utrumque oppositorum. Nam quamvis intellectus iudicaverit eundum esse ad ecclesiam, voluntas tamen hoc stante potest non velle ire, immo et velle non *{velle non: nolle RaJa} ire, sed {om. Er} ad tabernam.
Iterum {item Ja}, prohemio Metaphysice [982 b26] decribit Aristoteles liberum esse *{liberum esse: liberum dicens /om. Ra\ liberum est */esse JaEr\ AuMuPbRaJaEr} quod {non add. Ja} "suimet et non alterius" {alius RaEr} gratia est. Ergo {igitur Ja} liberius est quod magis habet modum et rationem finis. Voluntas *{autem add. RaJaEr} est huiusmodi in respectu intellectus; semper enim velle sequitur intelligere *{tanquam actus naturaliter posterior et finalior aut /et Er\ etiam posterior, iuxta illam maximam sepe /om. Er\ ab Aristotele */positam add. Er\, quod posteriora generatione sunt priora perfectione add. JaEr} .
Item, illa potentia videtur in homine liberrima in cuius potestate est reddere hominem {trs. Er} liberum aut ipsum efficere servum. Sed hoc est voluntas. Quod {om. Er} probatur quia virtus et vicium, que sunt secundum voluntatem et appetitum, determinant servum et liberum, ut patet {videtur RaJa} {dicitur Er} primo Politice *{Politicorum RaJa}; non enim intellectus sed voluntas determinat hominem ad virtutem vel vicium, quod est experientia manifestum. Multos enim secundum intellectum et sapientiam excellentes videmus *{vidimus JaPr} iniustos et valde malos; immo demones secundum intellectum sunt ingeniosi valde, et tamen mali propter maliciam voluntatis. Alios {alias Ja} autem {enim Ja} secundum intellectum simplicos videmus *{vidimus RaJaPr} iustos et sanctos, propter bonitatem voluntatis. Ergo {ideo Er} voluntas est domina in reddendo hominem bonum aut malum, et per consequens liberum aut servum.
Et omnis voluntas videtur habere dominium super intellectum etiam {et Er} quantum ad iudicium de principiis que debent intellectui esse {trs. JaEr} manifesta *{manifestissima RaJaErPr}, quia dicitur sexto huius *{Ethicorum RaJaEr} quod "malicia", scilicet voluntatis, "pervertit et mentiri facit circa practica principia" {trs. Ja} circa que virtus intentionem facit rectam.
In {om. Er} oppositum arguitur quia secundum Aristotelem, Prohemio Metaphysice, liberum describitur quod "suimet et non alterius {alius Er} gratia est {om. Er}", et maxime talis est felicitas. Ergo {igitur JaEr} felicitas est maxime libera inter actus humanos. Ergo {igitur Ja} {ideo RaEr} sequitur quod inter potentias *{humanas add. JaErPr} illa est liberrima in cuius actu consistit humana felicitas. Sed (ut habetur 10 Ethicorum) ipsa consistit in opere sapientie {om. Ja}, que est habitus ipsius intellectus et noluntatis *{non voluntatis JaErPr} igitur {om. Ja} etc.
Item, sicut {in add. RaEr} arguendo ad aliam partem dicebatur, dominus liberior est subiecto; intellectus autem est sicut dominus, quoniam ordinare et determinare quid sit faciendum {aut add. Ra} *{et add. JaErPr} quid dimittendum pertinet ad dominum; intellectus autem determinat et ordinat {trs. 321 JaEr} quid sit volendum vel *{et quid RaJaEr} nolendum, quid sit {om. Er} fugiendum vel *{et quid JaEr} prosequendum, {et add. Er} quid sit {om. Er} amandum vel {aut Ra} odiendum {prosequendum Ja}, et non potest voluntas in illos {istos Er} actus sine determinatione *{predeterminatione RaJaErPr} {ipsius add. Ra} intellectus. Unde prohemio Metaphysice, "Sapientem ordinare oportet", scilicet per { om. Ja} sapientiam.
Item, tertio Politice *{Politicorum RaJa}: "Oportet leges recte positas {trs. Ja} esse dominans". Propter quod etiam {autem Ja} bene determinat {declaratur Aristoteles Ra} *{Aristoteles add. JaPr} primo Politice [Rhetoric, 1354 a30-5] quod "maxime convenit recte {ratione add. Pr} positas leges {trs. JaPr} quecunque {convenit quem Ra} contingit omnia determinare ipsas et {ipsas et: equam Ja} {ipsas et: tamquam Pr} *{ipsas et: et quam Er} {ipsas et: etiam quam Ra} paucissima {paucissimas Ja} committente {committere JaPr} iudicantibus {iudicibus Er} ", quia scilicet {igitur Ra} {om. Er} melius est dominium legum quam iudicum. Ergo {igitur JaErPr} in nobis potentia illa maxime dici potest dominus {domina Mz} *{dici potest dominus: debet poni domina /dicitur Ra\ AuMuPbRaJaErPr} cuius est leges [po]nere et illa non est voluntas sed intellectus, qui potest videre et discernere quid iustum *{et add. RaEr} quid iniustum, {et add. Er} quid bonum et {om. JaPr} quid malum. Unde *{in add. JaEr} tertio Poltice *{Politicorum JaPr} : "Qui quidem {quid Ra} iubet intellectum {trs. JaErPr} principari, iubere videtur {trs. JaErPr} principari dominum {om. Ra} *{Deum Zn?Ja} et leges *{non dicit igitur qui voluntas */voluntatem iubet (trs. Er) JaEr\ principari add. RaJaErPr}, immo ex hoc {eo RaJaErPr} intendit legem optime dominari {nominari Ja}, quia (ut dicit) "sine appetitu intellectus lex" est.
Item, ad hanc partem videntur esse Seneca et Tullius. In epistola {experientia Ra} enim {et Ja} "Tu me inquis" {nequis Ra} {tu me inquis: tu nequis JaEr} dicit Seneca "philosophie servias {serviens Ra} oportet, ut tibi {om. Ja} contingat vera libertas... Hoc enim ipsum philosophie servire libertas est" {om. Ra}. Philosophia autem ad intellectum spectat. Et *{iterum add. RaJaEr} in epistola "Quod {ad Er} maximum" dicit "Ad hanc," {hoc Ra} scilicet philosophiam *{sapientiam JaEr}, "te confer si vis salvus esse {trs. JaEr}, si {om. Ra} securus, si beatus, denique si vis esse, quod est maximum {trs. Ja}, liber". Et subdit postquam: sapientia "sola {maxima Ja} libertas est... Si vis" inquit "tibi omnia {trs. Ja} {et add. Ra} subiicere {te add. Ra} subiice *{te add. JaEr} rationi; multos reges si ratio te rexerit". Similiter Tullius in De {om. Ra} Paradoxis [Paradoxon V] dicit omnes sapientes liberos esse, et omnes stultos servos {esse add. Er}.
In ista questione distinguendum est de libertate {item add. Ja} {etc add. Er} et {etiam JaEr} de servitute {et add. Ja}, quia opponi videtur servum et liberum; et etiam *{primo RaJaEr} in diversis suppositis in quibus hoc est magis {om. Ra} manifestum. Secundo in eodem supposito, quod est magis ad propositum.
In diversis suppositis dicuntur libertas et servitus {servi Ja} uno modo secundum corpora, {et add. Er} alio modo secundum divitias et exteriora bona, et {om. Ja} tertio modo secundum animam.
De servitute et libertate corporali {om. Ja} loquitur Aristoteles primo Politice *{Politicorum Ja}, dicens: "Vult quidem igitur natura et corpora differentia facere que liberorum et servorum; hec quidem fortia {facere Ja} ad *{necessarium add. RaJaEr} vite *{om. JaEr} usum, hec autem recta et inutilia ad tales operationes, sed utilia ad civilem vitam". Hunc autem {enim Er} modum libertatis et servitutis dimitto, quia non est {om. Ja} ad {de Ja} propositum {proposito Ja} de felicitate neque de comparatione intellectus vel *{ad RaJaEr} voluntatem, quia sicut {sic Er} dicta corpora {trs. Er} servilia contingit habere animas liberas ita {om. RaJaEr} et corpora libera animas serviles, ut {prout RaJaEr} Aristoteles ibidem dicens {trs. Ja}: "Accidit autem et multotiens contrarium, hos {servos add. Er} quidem habere corpora {trs. JaEr} liberorum, hos autem animas {servorum add. Er}". Et hoc idem {om. JaEr} pulchre {? Ja} {pulcherrime Er} deducit Seneca in epistola "Claranum", ubi dicit sic: {dicit sic: om. Ra} {dicit sic: bene dicit Ja} {dicit sic: tandem dicit Er} "Claranus {clarius Ra} {clara nullius Ja} mihi videtur {trs. Ja} in exemplar *{exemplum JaRaEr} editus {redditus RaEr} {om. Ja} ut scire possemus non deformitate corporis fedari animum, sed pulchritudine anime corpus ornari".
Servitus autem secundum pecunias et exteriora bona et libertas dicuntur secundum abundantiam {superhabundantiam Er} et defectum necessariorum ad vitam, quemadmodum dicimus pauperes {om. Ra} oportere servire divitibus ut habeant vite {vita Er} necessaria. Et hec etiam non est libertas de qua ad presens intendimus, quia dictum fuit in primo libro quod in talibus bonis exterioribus non consistit humana felicitas. Immo neque {om. Ja} {est add. Er} proprie dicta libertas: quia sicut in predicta {prima Ra} epistola {?? Ra} habetur, "Omnia ista in que dominium casus {trs. JaEr} exercet servilia sunt {servilia sunt: servitia Ra}, pecunia et {om. Ja} corpus, et honores, imbecila {? Ja} fluida {? Ja} mortalia {mortua ac Ra} {ac add. Er} possessionis incerte".
Adhuc, secundum extrinsecam denominationem a progenitoribus dicuntur libertas sive {om. Er} nobilitas {om. Er} et servitus seu ignobilitas. Dicuntur enim vulgariter nobiles et liberi quia {quo Er} ex magnis et ingenuis procreati sunt, ignobiles autem [Ja 321vb] et tanquam serviles qui ex humiliori gente nati sunt ut communes, burgenses, mercatores, et rurales. Et certum est quod talis nobilitas et ingenuitas {et ingenuitas: om. Ra} si esset secundum denominationem intrinsecam esset {? Ja} multum honorabilis, aut etiam si essent {si essent: om. Er} illi *{om. RaJaEr} secundum similem anime dispositionem dispositioni *{eorum add. RaEr} {enim Ja} priorum a quibus contraxerunt talem denominationem {quoniam hoc add. RaJaEr} contraxerunt enim {om. RaJaEr} ab excellentibus {excellentioribus Ra} in divitiis et virtutibus. Unde {bene add. Er} dicit Aristoteles, tertio Politice *{Politicorum Ja}, [III.13, 1283 a37: "ingenuitas autem est virtus generis; IV.8, 1294 a20: ingenuitas enim est virtus et divitiae antiquae, "good birth is ancient virtue and wealth"] quod "ingenuitas est {et Ra} virtus *{generis add. JaRaEr} et *{iterum quod ingenuitas est virtus et add. JaRaEr} divitie antique". Qui ergo {igitur RaJaEr} ex ingenuis descendunt, si suos progenitores {in add. JaRaEr} [Ra 3b] secuti fuerint secundum virtutes, illi formaliter et proprie {et proprie: om. Ja} dicuntur nobiles et ingenui, et sunt (ceteris paribus) aliis {om. JaRa} prehonorandi, et *{immo JaRaEr} etiam quicumque ex tali ingenuo genere *{descendunt add. JaEr} {descendit add. Ra}, si non appareant in his *{eis JaRaEr} manifeste malicie, ipsi (ceteris paribus) sunt aliis in honoribus preponendi; quia sicut dicit Aristoteles "Verisimile est meliores {trs. 312 JaEr} *{verisimile est meliores: meliores verisimile RaZn} esse eos qui ex melioribus". Tamen sicut dicitur secundo Rhetorice [c. 15?], multi tales degenerant, non in sequentes virtutes {priorum add. Ra} progenitorum, et fiunt levioris {levis RaEr} valoris, immo valde *{mali add. JaRaEr} - raptores, homicide, tyranni. Quia sicut dicitur {dicit Ja} primo Rhetorice *{Politice JaRaEr}, "Sevissima est iniustitia habens arma"; et tamen tales {om. Ra} {adhuc add. Er} inter se {se add. Ja} nominant se adhuc {trs. Ra} {om. Er} nobiles {trs. Ra}, strenuos {et add. Ra} ingenuos {ingenuosos Ra} , et liberos, licet non vera sed mendaci nominatione *{denominatione JaRaEr}; aut etiam *{aut etiam: et sic etiam /et Ja\ JaRaEr} alii nominant eos aut {om. Ra} {et sic Ja} adulatione, aut quia non audent aliter dicere. Ideo manifestum est {om. Ra} quod talis libertas nihil {non Ja} est ad propositum {ad propositum: de proposito Ja} de felicitate.
[Pa 203v iii] Adhuc autem *{om. JaRaEr} aliter tangendo {tengendo Ra} {blank space Ja} animam Aristoteles distinguit primo Politice libertatem et servitutem: scilicet quia alia naturalis, alia violenta. Est enim servitus naturalis, robur *{robustas JaRaEr} corporis cum parva anime industria. Tales enim non sunt digni primi esse *{primi esse: preesse JaRaEr} in regimine et in *{om. JaRaEr} ordinatione rei publice; tales igitur {ergo Ja} dignum est servire, et eis magis est expediens *{magis est expediens: expediens magis JaRaEr} quam dominari et {ad Ra} {vel Ja} regere. Nam (sicut dicitur *{habetur JaRa} sexto Ethicorum) "corpori forti sine visione moto {? Ja} accidit {accipit Er} falli fortius". Liberi autem naturaliter et digni regimine sunt ingeniosi et sensati {?sensativi/sensatum Ja} et habentes (ut dicit Aristotles) corpora "recta et inutilia ad tales operationes", puta mechanicas, "sed utilia ad civilem vitam". De istis autem {igitur RaJaEr } {ut add. Ja} dicit Aristoteles primo Politice, "Principans autem {om. Er} et subiectum natura propter salutem: quod quidem enim potest mente providere {previdere Er} principans *{natura add. RaZnEr} et natura dominans *{trs. RaZnEr} {et natura dominans: nulla? et dominans ?nature/naturaliter Ja}, quod autem prestat *{potest hec JaRaEr} corpore *{facere add. JaRaEr} subiectum est {et Er} natura et servum". Secundum autem violentiam servi dicuntur coacti contra voluntates {voluntatem Ra} eorum, ut captivitati *{captivati JaRaEr} et {aut Ra} incarcerati, aut etiam qui {que Ra} ex legibus sunt {om. Ra} aliquibus aliis corporaliter obligati {trs. Er} et non possunt, neque filii eorum, sub pena corporis a *{se ab illorum /ipsorum Er\ RaEr} domino {eorum add. Ja} separari. Liberi autem correspondentes huiusmodi servis {sunt add. Er} qui non sunt sic {non sunt sic: sic non Ja} {trs. 312 Ra} coacti vel aliis obligati.
Manifestum est ergo {igitur Ra} quod libertas et servitus naturales sunt honeste et iuste et in {igitur Ja} policia optima et nobilissima {policia optima et nobilissima: optima potentia aut nobilissima Ja} {trs. 2341 Ra} expedientes: sed tamen libertas est honesta *{valde honestior JaRa} et {ac Ra} nobilior servitute sicut anima nobilior est {trs. JaRa} corpore. Libertas autem *{et servitus add. JaRa} secundum legem et violentam {violentem Ra} actionem *{coactionem Ra} nihil habet {om. Ra} {trs. Ja} pulchri, nihil {vel Ra} [Ra 4A] honesti, nihil {vel Ra} amoris. Unde {dicit add. Er} Aristoteles {in add. Ra} primo Politice: "Expediens [Pa 203v iv] est servo amicitia *{trs. JaRa} et domino adinvicem, his qui naturaliter *{natura JaRa} tales dignificantur. His autem que {qui Ra} non secundum hunc modum, sed secundum legem et violentiam passis, contrarium". Propter quod etiam talis nobilitas vel libertas *{omnino add. JaRa} dimittenda est, nihil enim *{est add. JaRa} ad felicitatem; de servo {ea RaEr} enim dicitur [Ja 322ra] septimo Politice, "neque {nec Ra} enim servo inquantum servus uti venerabile".
Adhuc ad predictorum modorum oppositorum similitudinem *{ad predictorum modorum oppositorum similitudinem: ex /quod Ja\ predicto primo Politicorum JaRaEr} alie distinctiones sumuntur {trs. JaRaEr} libertatum {libertatis RaEr} et servitutum {servitutis RaEr}. Propter quod est {om. Ra} notandum {trs. Ja} quod liberum prima intentione dicitur quod est et agit sui ipsius gratia et alia propter ipsum {et alia propter ipsum: om. Ra} prima intentione, et non gratia alterius, prout dicitur liberum. Servum autem ut servum dicitur quod {dicitur quod: om. Ra} est vel operatur gratia alterius, ut habetur prohemio {primo Ra} Metaphysice. {et add. Ja} Ideo quantum aliquis *{aliquid JaRa} est *{vel agit add. JaRa} prima intentione sui ipsius gratia *{et alia propter ipsum, tamen */tantum JaEr\ habet de libertate et quantum est vel operatur gratia alicuius /trs. Ja\ prima intentione add. JaRa}, tantum participat de modo virtutis *{servitutis JaRa}; et est idem servum et liberum respectu diversorum, ut comites et duces {divites Ra} servi dicerentur *{respectu add. JaRa} regis, et liberi respectu subditorum suorum {om. Ra}. Et nos homines sumus {om. Ra} servi dei, et sumus domini et liberi *{in ordine add. JaRa} ad animalia bruta, ad *{et JaRa} plantas, ad *{et JaRa} inanimata. Utimur enim ipsis {eis JaRa} propter nos, ut habetur secundo De Anima, et quia supernaturali ordine "deterius" sive indignius "est gratia melioris", prout determinat Aristoteles, septimo Politice *{Politicorum JaRa}. Ideo dicit ipse in primo libro quod secundum nunc dictum modum libertatis et servitutis semper in omni genere *{communione AuPbMuJaRaEr} [Mz=Pa] dicitur liberum {et liberum est dicitur Ja} {trs. Ra} quod melius est et dignius {dignius et melius Ra} {trs. 4231 Ja}, et alia respecta *{respectu JaEr} {gratia Ra} huiusmodi *{huius Ja} {cuius Ra} dicuntur servilia et {vel Ra} subdita *{subiecta JaRa}. Tamen huic modo alter modus dominationis {denominationis Ra} et servitutis erroneus invenitur et innaturalis {trs. 231 Ra} opponi, scilicet prout deterius et indignius assumunt aliquando {om. Ra} sibi {sic Ra} dominium super melius et dignius, prout hoc contingit in transgressionibus potentiarum *{pollitiarum Ra} que {et Ra} propter inordinationem non merentur dici potentie *{politie RaEr}, sed transgressiones potentiarum *{politiarum Er}, que enumerantur ab Aristotele tres opposite tribus rectis politiis, scilicet tyrannis opponitur *{opposita JaRa} regno, oligarchia {alorgarchia Ja} {polligarchia Ra} opponitur *{opposita JaRa} aristocrachie, et democrachia opponitur *{opposita JaRa} timocrachie. In his {enim add. Ra} naturaliter servi fiunt violenti *{violentia JaRa} et preter naturam domini et liberi {trs. 321 Ja}, et econtra. Sumuntur ergo {igitur Ja} isti modo duo {trs. JaRa} libertatum et servitutum ex divisione dominii {om. Ra} seu principatus in recte {ratione JaRa} et naturaliter {naturalis Ra} ordinatum et in distorte et innaturaliter deordinatum.
Adhuc ultimo notat {om. Er} Aristoteles {ponit add. Er} *{aliam add. JaRaEr} divisionem libertatis seu dominii vel principatus. Est enim dominium {om. Ja} despoticum et est dominium regale. Dominium despoticum dicitur super {?hoc inter/breviter Ja} ea que non habent potestatem vel industriam {vel industriam: om. Ra} resistendi [Ra 4B] vel {seu JaRa} obviandi voluntati seu impetui dominantis. Sic enim dominamur super {?brutis Ja} inanimata et plantas, et super domos et agros, et etiam super {etiam super: ?breviter quod Ja} {trs. Ra} bruta, {nam add. Er} cum arte vel {?de Ja} {etiam cum add. Er} potentia naturali {?corporea Ra} *{corporali Er} possumus {nobis add. Ja} ea {om. Ra} *{nobis add. Er} subiugare {nobis add. Ra}, et etiam {om. JaRaEr} super homines {etiam add. JaRaEr} secundum {super Ra} violentiam *{violentam JaRaEr} dominationem, de qua {tantum add. Ja} dictum est ante {trs. 312 RaEr} {om. Ja}. Dominium autem regale et libertas regalis est super ea que habunt potestatem et industriam resistendi vel {et JaEr} obviandi {vel obviandi: om. Ra} voluntati vel *{et JaRaEr} impetui dominantis {dominanti Ja}, sed non conantur obviare neque {nec Ja} volunt; immo ad subiiciendum *{subiectionem JaRaEr} {et add. Ra} inclinantur, quia experientia {experientiam Ra} sciunt vel {om. Ra} {et add. Er} ex bona persuasione vel ex *{vel ex: et JaRaEr} assuefactione {assuetudine JaRa} habent industriam quod bonum sit eis {ei Ra} subici et melius {et melius: om. Ra} quam quod non subiciantur {subiciuntur Ra}, quoniam sicut {om. Er} dicitur octavo huius *{Ethicorum JaRaEr}, regis dominatio est "ad subiectos {trs.231 Er} in superabundantia beneficii; benefaciunt {om. Ra} {benefacit Er} enim subditis et curam habent ipsorum et *{ut JaRaZnEr} bene operantur *{operentur JaEr}". Quo tamen non obstante [Ja 322rb] rex agit sui ipsius gratia {? add. Ja}, intentione principali {trs. JaRaEr}, scilicet ut virtute iustitie interius perficiatur eius anima {animus}, et exterius sibi {? add. Ja} {om. Er} tribuatur {tribuantur sibi Er} honor et gloria; "quibus {om. Er} autem {om. Er} non sufficiunt {? Ja} {sufficientia Er} hec, illi {isti JaRaZn} sunt *{fiunt JaRaEr} tyranni", prout {quod Ja} bene dicit Aristoteles quinto huius *{Ethicorum JaRaEr}.
Sic ergo {igitur RaEr}, recolligendo, positi sunt novem modi libertatis aut servitutis, quorum multi si non sunt suppositaliter distincti, distinguntur tamen aliqualiter {tamen aliqualiter: om. Ra} secundum diversas rationes.
Primus enim modus consistit {consistet Ra} in bona et subtili {trs. 321 Ja} complexione corporis *{disponente ad sensuum vivacitatem, et modus servitutis consistit in complexione corporis add. JaRa} et *{om. JaRaEr} magis compacta et dura, reddente corpora fortia ad necessarium usum, ineptiora tamen ad mentis operationem {aptitudinem JaRaEr}, iuxta illud secundo *{secundi JaRa} De Anima, "Molles carne {sunt add. Er} apti {aptos vero Ra} mente {dicimus add. Ra} duri {dicitur Ra} vero inepti" {etc. add. Ra}. {duri... inepti: om. Er}
Secundus autem modus consistit in abundantia vel {et JaEr} defectu pecuniarum et {vel Ra} bonorum pecunia mensurabilium {?mensuratum JaRa} .
Tertius autem modus {om. Ra} consistit in extrinseca denominatione ab antiquis progenitoribus.
Quartus {tertius Ja} autem {om. Ja} modus, prout {?scilicet add. Ja} addit supra {super Ja} primum {primam Ra}, consistit in mentis discretione vel indiscretione {vel indiscretione: om. RaEr}, prudentia vel {aut Ra} imprudentia.
Quintus etiam *{om. JaRaEr} consistit in violentia. Violentans enim {om. Er} dicitur {secundum add. Er} liberum, et violentatum {dicitur add. Ra} servum.
Sextus modus *{libertatis add. JaRaEr} consistit in essendo melius et {om. JaRaEr} dignius et principalius.
Septimus {modus add. Ja} consistit in transgressione a recto {? Ja} et naturali ordine.
Octavus modus libertatis et servitutis {libertatis et servitutis om. Er} consistit in subiectum non {? add. Ja} posse obviare {ordinare Ja} voluntati {potestati Er} et *{vel JaRa} impetui dominanis, et in {om. Er} dominum necessitare subiectum sine *{sive AuPbMuMzRaEr} {om. Ja} necessitate violenta sive naturali {trs.321 Er}.
Nonus autem modus libertatis et servitutis {libertatis et servitutis: om. JaEr} addit supra octavum *{sextum AuPbMuMzJaRaEr} quod subiectum sit innatum obviare [Ra 5A] voluntati {om. Ja} et preceptis dominatis.
Sed quia intellectus et voluntas de quibus questio formabatur sunt in eodem supposito, nunc restat dicendum {trs. 321 JaRaEr} [before dicendum JaEr have q para.] de libertate et servitute in eodem supposito. Et comparabimus primo animam ad corpus, secundo partem superiorem anime, scilicet rationalem, ad partem anime *{om. JaRaEr} inferiorem, scilicet ad *{om. JaRaEr} sensualem, et {in Er} tertio intellectum ad voluntatem.
De prima comparatione sequenda est determinatio Aristotelis {om. Ja}, primo Politice *{Politicorum JaRa}, dicentis: "Anima {non Er} quidem corpori {corpus Er} principatur dominio despotico" {principatur dominio despotico: d blank dispotico principia Ra} {principatur dominio despotico: principatu Ja} {principatur dominio despotico: dominatur despotico principatu Er}. Corpus enim {autem JaEr} non innatum est {trs. RaEr} resistere anime. Moveo enim {non... enim: om. Ja} pedes si volo, etiam *{aut JaRaEr} manus et *{aut JaRaEr} caput {trs. 321 Ja} aut linguam, etc., prout unumquodque membrum *{membrorum JaRa} innatum est {trs. Ra} moveri, et non potest aliquod eorum michi {om. Er} resistere si non sit egrum {equum Ra} vel si *{om. JaRaEr} non sit {om. Ja} extrinsecum impedimentum; {tamen add. Ra} in quo casu {? Ra} anima {? add. Ja} {iam add. Er} non haberet iam {om. JaRaEr} super {supra JaRa} illud membrum dominium inquantum {esset add. Ra} sic est {om. Ra} {esset Er} impedimentum *{?impeditum JaRaEr}.
De secunda autem {etiam Er} comparatione dicitur quod *{pars add. JaRaEr} superior dominatur super inferiorem partem *{om. JaRaEr} dominio regali, et quod {om. Ra} hoc intendit Aristoteles, primo Politice *{Politicorum JaRa}, cum dicit {dicitur Ja}, intellectum principari "appetitui politico" principatu {trs. Ra} "et regali". Dicit *{dicitur RaEr} {intellectum... dicit om. Ra} enim quod per intellectum intendit Aristoteles {trs. Ra} totam partem superiorem, scilicet intellectum et voluntatem, et per appetitum totam inferiorem, scilicet sensum et appetitum sensitivum. Et ideo de dominio anime super corpus et intellectus super appetitum subdit statim Aristoteles, manifestum esse quod sit {sicut Er} "secundum naturam {et add. JaRa} {est add. Er} expediens {expedient Ra} corpori {om. Ra} passibili *{om. JaRaEr} regi ab anima {trs. 231 Ja}, et parti {passibili et Ra} *{passionali parti id est JaEr} sensuali "ab intellectu et parte rationem habente". Cum enim copulatio proprie debeat copulare inter diversa, videtur quod Aristoteles cum diceret "et parte rationem habente" intendebat voluntatem, que {cum Ra} dicitur rationem habere non {? Ra} quia ratiocinetur {suppositive add. Ja}, sed {om. Ja} presuppositive {presupposite Ra}, quia non fertur voluntas [Ja 322vA] nisi {nec Ra} in illud quod preiudicatum est ratione. Quod autem semper *{om. JaRaEr} pars sensualis sit innata adversari et obviare {obviari Ra} rationi, dictum fuit {est JaRaEr} in primo huius satis. *{et add. RaJaEr} Dictum est *{nunc add. Ja} autem {dictum est autem: nunc autem dictum est RaEr} quod ille {iste Ja} nonus modus libertatis, scilicet {om. Ra} regalis, supponit sextum modum, et hoc est {bene Ra} verum {om. Er} in proposito {bene add. Er}, quia omnes concedunt partem intellectualem esse sensuali naturaliter {esse add. JaRa} meliorem et {om. JaRa} digniorem {om. Er} et {om. Er} [Pa 204riv] excellentiorem virtute et operatione; et quia dictum est quod pars sensualis {ad add. Ja} innata est adversari rationi. Contingit aliquando ex defectu partis {rationalis seu add. Ra} intellectualis et pravitate {preiudicio Ja} sensualis quod {et Ra} intellectualis succumbit et {quod pars add. Ra} {quod add. Ja} *{pars add. Er} sensualis dominatur super intellectualem. Cum ergo {igitur RaEr} pars intellectualis dominatur et {quod add. Ra} {quod pars add. Ja} sensualis permittit {? Ra} se duci {seduci Ra} {ducit Ja} ratione {? Ra} et inclinatur ad obediendum rationi, tunc est huiusmodi *{in homine JaRaEr} principatus regalis, ordinatus naturalis, rectus {rationis add. JaRa} [ErPr=Pa] [Ra 5B] et optimus; et talis est {om. Ja} principatus in omni homine virtuoso et non nisi in eo. Quando autem est econtra, tunc est principatus innaturalis, perversus et valde malus, et {om. Ra} est talis in omni {om. Er} homine vitioso. Cum ergo {igitur JaRa} dictum sit {?servitur Ra} {?fuerit Ja} in nono {octo Ra} Ethicorum {qui add. Ra} quod homo maxime est {trs. JaRa} intellectus, et simpliciter a parte intellectus *{intellectuali JaRaEr} recipere debet denominationem, ideo homo {ideo homo add. Ja} simpliciter dicitur {om. Ra} {trs. Ja} verus sui ipsius {igitur add. Ja} dominus, et videtur {om. Er} liber, si in eo ratio {trs. 312 JaRa} dominatur super sensum; econtra {om. Er} autem si intellectus succumbit et servit sensui, dicitur vere servus. Et ad istam {illam Er} intentionem procedunt plures auctoritates phisicorum *{philosophorum AuMuMzPbJaRa}, scilicet Aristotelis, primo Politicorum, dicentis {om. JaRaEr} quod virtus et vitium *{malicia JaRaEr} determinant servum et liberum, et nobiles et ignobiles, et Tullii, in *{De add. JaRaEr} Paradoxis, dicentis omnes sapientes liberos esse {trs. Ra} et omnes stultos {esse add. Ra in margin} servos, et intendit omnes sapientes esse bonos et {virtuosos et add. RaEr} nullos esse malos nisi stultos, iuxta illud tertii {tertio Ja} huius *{Ethicorum JaRaEr}, "Ignorat autem omnis malus". Idem intendit Seneca, Epistola {om. JaRa} "Iterum *{tu michi" add. JaRaEr} [Epistola XLIV, p. 288] Ad Lucillium, dicens allegando Platonem {blank added in Ja} "Plato ait neminem {? Ra} regem {rege Ja} non ex servis {hiis Er} esse oriundum, neminem {om. Er} non {om. Ja} {neque Er} servum {trs. RaZn} {non add. Er} ex regibus; omnia ista longa varietas miscuit et sursum deorsum que {quia Ra} {quod Ja} {om. Zn} fortuna versavit {vexavit Er}". Et {om. Ra} tunc querit "Quis {igitur add. JaEr} est {igitur add. Ra} generosus?", id est liber et {vel Ja} nobilis, et respondet "Ad {om. Ra} virtutem bene a natura compositus. Hoc {hic Ra} unum est intuendum" {?intendendum Ra} {trs. JaRaZnEr}. Et subdit: "Animus facit [Pa 204va] nobilem, cui ex quacunque conditione supra fortunam licet surgere" {suggere Ra}. Econtra autem homo vitiis {trs. RaEr} efficitur servus {trs. RaEr} ut ipse dicit *{in add. JaRaEr} epistola "Libenter" {bene Er}: [Epistola XLVII, p. 310] "Alius *{enim add. JaRaEr} libidini servit, alius avaritie *{ambitione JaRaEr}, alius ambitioni *{avaritie JaRaEr}, omnes timori". Hoc etiam {enim Ra} {et Ja} dicit ille {iste Ja} communis versus, "Nobilitas sola est animum que moribus ornat".
Aliqui oblocuti sunt in me quia sepius ad proposita mea tot auctoritates adduco: sed *{cum JaRaEr} auctoritates *{auctoritas JaRaEr} non demonstrent *{demonstret JaRa}. Et ego dicam *{dico JaRaEr} quod illum modum procedendi non dimittam *{specialiter add. JaRa} in moralibus, quia plus est credendum antiquis doctoribus et famosis {et famosis: om. Ja} in moribus {moralibus Er} quam rationibus novis supervenientibus et non exquisitis. Nam tales doctores (ut dicitur sexto huius), "Propter habere experientia *{experientiam JaEr} visum { ?visis Ra} {?visu Ja} vident principia". Et iterum ubi ille auctoritates {trs.231 Er} ponuntur ibi {om. Ra} {per add. JaRaEr} auctoritates probantur et {etiam Er} demonstantur; ideo qui {que Ra} propositorum {? Ja} demonstrationes {demonstrantes Ja} habere {hec Ja} cupiunt recurrere {ire Er} possunt ad loca allegationum si vellint. Non ergo {igitur JaRaEr} puto frustra adducere eas {trs. 312 Ra}.
Nunc ergo {igitur Ra} restat dicere de comparatione [Ra 6a] intellectus et voluntatis, de qua a principio querebatur.
Et ego {igitur Ra} suppono ex dictis prius {trs. Er} in tertia questione sexti libri, et in tertio De Anima, quod in homine intellectus {trs. 312 Ra} et voluntas sunt eadem res, immo *{ita JaRaEr} quod {est add. Ja} {etiam add. Er} voluntas est intellectus {trs. 321 RaEr}, et intellectus est voluntas {intellectus est voluntas: voluntas intellectus RaEr}. [Ja 322vb] Ex qua suppositione ego infero hac *{istam JaRaEr} primam conclusionem,
\BB[Thesis 1] The will is not freer than the intellect or the intellect freer than the will.\EB quod neque {nec Ra} voluntas est liberalior {liberior JaRa} intellectu neque {nec Ra} intellectus liberior {om. Ra} voluntate,
quia sequeretur quod voluntas esset liberior {nobilior Ja} voluntate *{vel intellectus */liberior add. Er\ intellectu add. JaEr}, quod non conceditur. Consequentia tamen {om. JaRa} {autem Er} patet per syllogismum expositorium, arguendo sic: Intellectus est liberior voluntate; et {ideo add. Ja} intellectus est voluntas; ergo voluntas est liberior voluntate {om. Ra}. Similiter {sequitur quod Ja} {etiam neque add. Er} voluntas est liberior intellectu; et illa voluntas est ille *{om. JaRa} intellectus; ergo {igitur Ra} {? Ja} intellectus est liberior intellectu. Et {om. Ra} {et... et: om. Er} eodem modo {enim add. Er} arguitur de nobilitate et {om. Ra} de {om. Ja} principalitate {principatu Ja} et {om. JaRa} de potestate et de {potestate et de: om. Ra} causalitate et {om. Ja} de prioritate {?peccare Ra} {de potestate add. Ra} et universaliter de omnibus comparationibus {? Ja} {operationibus Er} et {aut Er} relationibus quibus non contingit idem {? Ja} comparare vel referre {idem add. Ra} ad seipsum. Si enim imposssibile est idem seipso {ipso Er} esse {om. Ra} prius et *{vel RaEr} posterius, nobilius et *{vel RaEr} ignobilius, vel quod {om. RaEr} idem esset {esse Er} causa {causam Er} sui ipsius et *{aut RaEr} effectus, concludetur quod impossibiles *{impossibile RaEr} {idem seipso... impossibiles: om. Ja} *{est add. RaEr} intellectu *{intellectum RaEr} nobiliorem esse {trs. JaEr} voluntatem {voluntati JaRa} *{voluntate Er}, vel ignobiliorem, priorem {priorum Ra} vel posteriorem {posteriorum Ra}, causam *{esse add. JaRaEr} eius vel causatum *{etiam add. JaRaEr} vel econtra. Similiter {etiam Ja} ex eadem radice sequitur quod omnes tales copulative {copulationes Ja} sunt {essent Ra} impossibiles: intellectus Sortis intelligit et voluntas eius non intelligit, voluntas eius {Sortis Er} vult et intellectus eius non vult, voluntas eius est ceca et intellectus eius {om. Ja} non est cecus {ceca Ja}, intellectus eius {om. Er} est sapientia vel prudentia {trs. 321 JaRaEr} habituatus et non voluntas, et sic de aliis talibus.
Sed tunc est dubitatio quia non solum intellectus est idem quod voluntas {quod voluntas: om. Ja} : immo etiam {et Ja} in homine est idem {trs. 3412 JaRaEr} quod sensus sive potentia sensitiva, et idem quod appetitus vel {sive JaRa} {seu Er} potentia appetitiva, quia ponimus {volumus JaRa} quod {quia Er} eadem potentia *{anima JaRaEr} in homine est {et add. Ja} potentia intellectiva et {om. JaRaEr} sensitiva et vegetativa. Quomodo ergo {igitur JaRaEr} possumus predicata contradictoria attribuere intellectui *{vel voluntati add. JaRa} {voluntate vel intellectu Er} et sensui sive {seu JaRaEr} appetitui sensitivo ut {et Ra} quod ille {iste Ja} *{ille illi RaEr} adversatur et obviat rationi *{om. JaRaEr} quod {quia Er} semper ratio ad optima deprecatur et {om. Ra} non sensus vel {et Er} appetitus sed aliquando ad pessima; {et add. Er} quod pars superior, scilicet intellectualis est nobilior parte sensuali et dominatur ei domino regali. Hec omnia videntur contradicere {? add. Ra} predictis.
Et ego respondeo quod hec {om. Ra} omnia consonant si assignentur illi sensus secundum quos hec omnia dicuntur a sapientibus et ponuntur, et si distinguantur modi diversi [Pa 204vb] quibus utimur istis nominibus intellectus vel {et Ra} potentia intellectiva, sensus vel potentia sensitiva, et sic de aliis huiusmodi {om. Ja}. Dicam ergo {igitur JaRaEr} quod omnem intellectum humanum vocamus potentiam intellectivam quia potest intelligere, vel nos ipso [Ra 6b] tanquam receptivo intellectionis, et eodem modo voluntatem vocamus potentiam volitivam quia ipse *{ipsa JaRaPr} {om. Er} potest velle, vel nos ipsa tanquam receptivo *{receptiva JaRaErPr} volitionis, et similiter {? add. Ja} {secundum add. Pr} sensum vocamus potentiam sensitivam {trs. Ra} quia potest sentire, vel nos ipso tanquam receptivo sensationis et appetitum *{appetitivam add. Er} quia {que Ja} {qui Pr} potest appetere, vel nos eo tanquam receptivo appetitionis. Si autem {si add. Ra} aliquid sit {om. Ra} activum intellectionis vel volitionis humane {?habere Ra} aut sensationis vel appetitionis {tanquam receptivo appetitionis. Si autem aliquid sit activum intellectionis vel volitionis humane aut sensationis vel appetitionis: tanquam receptivo intellectionis, et eodem modo voluntate vocamus quia ipsa potest velle vel nos ipsa tanquam receptivo volitionis add. [repeated from above] Ja} quod non recipiat in se huiusmodi appetitionem *{intellectionem JaRaPr} vel volitionem sensationem vel intellectionem *{appetitionem JaRaPr}, {Si... vel intellectionem: quia magis recipit in se huiusmodi intellectionem vel volitionem sensalitme vel appetionem secundum ? ? vocamus intellectum humanum vel voluntatem humanum sensum vel appetitum sensitivum et quod non recipit intellectionem add. Er} hoc non vocamus intellectum humanum vel voluntatem humanam, hoc non vocamus sensum vel appetitum sensitivum. Hoc ego *{igitur JaRaPr} suppono {hoc... suppono: Et igitur hoc ego suppono Er} ex quid nominis et si aliquis {aliquid Ra} {quis Er} vult illis nominibus {illis nominibus: om. Ra} alias significationes attribuere dicat *{ipse add. JaRaPr} consequenter sibiipsi *{om. JaRa} {sibi ErPr}. Et {sic enim Ra} *{sic Ja} {non enim Er} non {om. Er} accipimus {accepimus Ra} hic {om. Ra} intellectum et voluntatem et *{om. JaRaErPr} sensum et appetitum pro actibus intellegendi et sentiendi, etc. {om. Ja}, nec {vel Ja} intellectum accipimus pro habitu principiorum; ille enim non sunt prime {descripte Ra} significationes {om. Er} seu {om. Er} acceptiones {seu ? add. Er} illorum nominum.
Secundo ego {om. Ja} dicam quod differentia est inter intellectionem et volitionem ex una parte et sensationem et sensibilem *{?sensualem JaEr} appetitionem ex altera parte, quoniam intellectio et {vel Ja} volitio non recipiuntur in corpore seu in {om. JaRa} {in corpore... in: sub Er} organo corporeo tanquam in subiecto de cuius potentia egrediantur, sed *{sic add. RaEr} recipiuntur in sola anima humana; [Ja 323ra] ideo nec illi actus extenduntur extensione corporis. Sic enim intelligimus {intelligendum est RaEr} illud {hoc JaRaEr} quod solemus dicere, puta *{om. Ja} quod intellectus et voluntas non utuntur in suis actibus, scilicet intelligendi et volendi {trs.321 Ja}, organis corporeis {?corporis Ja}. Sensatio vero {autem JaRaEr} et {om. Ra} sensibilis {sensualis Er} appetitio recipiuntur in composito {coniuncto JaRaEr} ex anima et corpore tanquam in subiecto de cuius potentia egrediuntur et secundum corpus et secundum {om. Ra} animam. Ergo {ideo etiam JaRaEr} illi actus secundum *{om. RaEr} {illi actus secundum: om. Ja} extensionem *{extensione RaEr} organi corporei extenduntur, et hoc amplius explanavi super librum De Anima.
Et ex his videtur *{iam add. JaRaEr} sequi quod intellectus et voluntas non est precise nisi ipsa anima, sensus autem et appetitus sensitivus est compositum *{compositus JaRaEr} ex anima et organo corporeo. Tamen, quia illa *{in hac JaRaEr} compositione anima est pars valde {trs. Ra} principalis *{principalior RaEr}, ideo quandoque sensum et *{vel JaRaEr} appetitum sensitivum licet {uti et Ra} accipere pro *{ipsa add. JaRaEr} anima ita quod nomen solum {nomen solum: sensus Er} supponit {supponat RaEr} {trs. Ja} pro {ipsa add. Er} anima {trs. 2341 Ra}, appellando tamen organum. Et ut distinguamus inter has duas acceptiones, nos {om. Er} possemus {possumus Er} ad placitum vocare sensum in una *{prima JaRaEr} acceptione sensum totalem, et in secunda sensum {secundum JaRa} partialem et sic etiam de appetitu. Tunc ergo {om. Ja} {igitur RaEr} intellectus et voluntas essent idem quod {et Ra} sensus vel {et Ja} appetitus [Ra 7a] partialis, et non essent idem quod sensus vel {et Ja} appetitus totalis. Prout ergo {igitur JaRaEr} non sunt idem non est mirum si de his {eis JaEr} vere {om. Ra} dicantur {?ponantur Er} predicata contradictoria, sed prout sunt idem, nunquam. Immo {ut add. Ja} sic dicam quod sensus intelligit et intellectus sentit, scilicet tanquam sentiens partiale, nec intellectus dominatur super {supra Ra} sensum nisi sensus dominetur super {supra Ra} seipsum, nec sensus adversatur intellectui nisi intellectus est liberior vel nobilior sensu *{est liberior vel nobilior sensu: adversetur sibi ipsius, nec intellectus est nobilior sensu vel liberior, nec sensus intellectu JaRaEr}.
Sed tu queres {quereres Ra} an igitur {sic Er} intellectus est {om. Er} nobilior quam {an Ra} sensus totalis? Possum dicere quod non, quia corpus subiectum anime non diminuit de perfectione anime -- immo compositum ex anima et corpore videtur esse melius et perfectius quam ipsa anima circumscripto corpore, sicut {prout Er} Aristoteles dicit {trs. Er} primo huius quod felicitas humana *{om. JaRaEr} connumerata {cum mune'ta Ra} {cum add. Ja} [Pa 205ra] minimo bonorum redditur eligibilior. Quomodo autem intelligendum sit quod {quando Er} intellectus est {sit Er} multo nobilior {et add. Ra} potentia sensu *{quam sensus RaEr} {vel sensus Ja} vel *{et JaRaEr} voluntas quam appetitus sensitivus dicetur post.
Revertor ergo {igitur JaEr} ad comparationem intellectus et voluntatis, et pono secundum premissam suppositionem istam {?om. JaEr} secundam conclusionem {istam add. Ja} copulativam,
\BB[Thesis 2] The intellect is free and the will is free, and both are equally free.\EB quod {et add. Er} intellectus est liber {?liberior Ja} et voluntas est liber *{libera JaRaEr}, et eque liberi {liber Ja} sunt hic et illa {ista Ja}.
Si enim ambo sunt {trs. JaRaEr} liberi oportet quod sint {sunt Ra} eque liberi, ex quo dictum est {trs. Er} quod neutrum est liberius altero. Quod ergo {igitur RaEr} uterque sit liber probatur *{probo JaRaEr} sic. Omnes concedunt in homines *{homine JaRaEr} liberum arbitrium. Tamen aliqui {trs. Ja} dicunt ipsum {liberum arbitrium Ja} {tamen... ipsum om. Er} esse liberum {dicunt ipsum esse liberum: arbitrium dicunt liberum Ra} ex libertate intellectus, aliqui ex libertate voluntatis, et {om. Er} aliqui ex libertate utriusque, et *{sic add. JaRaEr} omnes sunt concordes vel quod *{trs. JaRaEr} intellectus est liber vel voluntas est libera, vel ambo. Sed si intellectus est {esset Ra} liber sequitur voluntatem esse liberam et econverso, per {propter Er} syllogismum expositorium *{ut dictum fuit add. JaRaEr}. Ergo {igitur JaRaEr} necesse est concedere utriusque libertatem {concedere utriusque libertatem: esse libertate utriusque Ra}; sunt ergo {igitur JaRaEr} ambo {trs. Ja} liberi et eque liberi.
Item {iterum Ra}, dictum est quod intellectus est ipsa anima et voluntas etiam ipsa anima, et sic *{om. JaEr} {etiam Ra} est dictum {trs. JaRaEr} etiam {om. Ra} quod *{ipsa add. JaRa} anima {ipsa add. Er} est libera {trs. Ja} {et add. Er} in respectu corporis; {et add. Er} principatur enim {om. Er} corpori principatu {principatui Ja} despotico {? Ja}; ergo et {ergo et: quod Ra} *{ergo et: igitur JaEr} intellectus est {om. JaRa} liber et voluntas {est add. Er} libera.
Sed dicte conclusiones non solvunt *{sunt AuMuJaRaEr} {om. Mz} {solvunt Mu in margin} que dubitabantur. Propter quod {? Ra} sciendum est quod licet intellectus et voluntas {trs.321 Er} sint *{idem scilicet add. JaRaEr} eadem anima, tamen nomina differunt secundum rationem; nam illa {ista Er} [Ja 323rb] anima dicitur intellectus ex eo quod intelligit vel potest intelligere recipiendo in se intellectionem, et eadem anima dicitur voluntas ex eo quod {quia Er} vult {? Ra} vel potest velle recipiendo in se volitionem; et *{om. JaRaEr} ideo quecunque attribuntur anime {sub add. Er} ea ratione qua intelligit [Ra 7b] vel innata est intelligere, illa attribuuntur sibi {ex add. Er} ea ratione qua dicitur intellectus, et quecunque attribuuntur sibi ea ratione qua {dicitur... qua: om. Er} vult vel innata est {innata est: potest Er} velle, illa {om. Er} attribuuntur sibi {sub add. Er} ea ratione qua dicitur {intellectus... dicitur: om. Ra} voluntas. {et sic de aliis add. Er} Principalia enim predicata attributa {om. Ra} anime ea ratione qua dicitur intellectus sunt {principalia... sunt om. Er} {sicut add. Er} intelligere vel posse intelligere, et attributa ei {sibi Er} *{ea JaRaEr} ratione qua dicitur voluntas sunt velle vel posse velle (scilicet {om. Er} posse intelligere et {vel Er} posse velle ea ratione qua dicitur intellectus et {vel Ra} voluntas in potentia {? Ja}, intelligere autem {om. Er} et velle ea ratione qua dicitur {voluntas add. Ra} intellectus *{in actu add. JaRaEr} et voluntas in actu). Quando ergo {igitur JaEr} {quod Ra} dicimus {dicitur Ra} quod intellectus {om. Ra} intelligit sed non vult, et econverso {econtra Ra} quod {om. Ja} voluntas vult {om. Ra} sed non intelligit, aut etiam quod intellectus potest intelligere sed non velle, et {om. Ra} {quod add. Er} voluntas econverso {eque Ra} {om. Er} potest velle sed {et Ja} non intelligere, immo est ceca, nos non debemus intelligere tales propositiones secundum sensum quem facerent de proprietate {virtute Er} sermonis, quia {quomodo Ja} ille {ipse Ja} essent {sunt Er} {om. Ra} false, sicut {secundum Er} {ut Ra} {quod JaEr} dictum est, sed propter breviloquium nos ponimus tales propositiones loco altarum *{aliarum JaRaEr} propositionum reduplicativarum vel causalium, scilicet intellectus {? add. Ja} potest intelligere sed non *{potest add. JaRa} velle, id est anima intellectus dicitur {trs. JaRaEr} quia potest intelligere, sed non quia potest velle; vel dicitur {intellectus quia potest intelligere, sed non quia potest velle vel dicitur add. Ra} intellectus secundum quod potest intelligere *{i.e. add. RaJa} ea ratione qua potest intelligere, sed *{et JaRa} non ea ratione qua potest velle. Et ita *{ista Ja} voluntas potest velle sed {et JaEr} non potest {om. Er} intelligere, id est {id est: quia Er} anima {id est anima: et Ra} dicitur voluntas ea ratione qua *{ea ratione qua: quia JaRa} potest velle, non ea ratione qua *{ea ratione qua: quia JaRa} potest intelligere, et sic *{et sic: vel ea ratione qua potest velle, non ea ratione /om. Ra\ qua potest intelligere, et similiter JaRa} suo modo de velle et intelligere quantum ad intellectum et voluntatem {trs. 321 Ra} in actu.
Illa {ista Er} ergo {igitur JaRa} {est Er} questio que a principio mota fuit, scilicet utrum voluntas sit magis libera quam intellectus, soluta fuit {est JaRaEr} secundum sensum {secundum add. Ra} quem facit secundum *{de JaRaEr} virtutem *{virtute JaRaEr} sermonis. Sed restat *{restant JaRa} {scilicet add. Ja} dubitatio *{dubia JaRa} si loco alterius questionis formetur, scilicet reduplicative vel causalis. Verbi gratia iste {ille Er} questiones sunt dubie: utrum anime magis conveniat libertas vel *{et JaRaEr} dominium secundum actum volendi quam {volendi quam: vel Ra} secundum actum intelligendi? vel {om. Ja} utrum habeat gubernationem et {vel Er} principatum {?universaliter add. Ra} super corpus {trs. Ra} et appetitum sensitivum magis per actum volendi quam per actum intelligendi, et utrum liberius producat {producit Er} vel recipiat actum volendi {vel actum nolendi add. Ra} quam actum intelligendi; et omnino utrum actus volendi sit nobilior et liberior quam actus intelligendi. Hec igitur consequenter inquirentur {inquirantur Ra} {queratur Ja} etc. *{fiat igitur questio secunda add. Ja} {?sit questio secunda add. Ra} {et add. Er}
QUERITUR SECUNDO {queritur secundo: deinde secundo queritur Ra} {queritur secundo: om. Ja} utrum anima producat in se actum volendi liberius quam actum {om. Er} intelligendi. Arguitur quod sic per rationes {rationis Ra} que in precedenti questione {fiebant vel add. Ra} arguebant {arguebantur Ja} quod voluntas esset magis libera et domina quam intellectus, quoniam ille rationes non bene arguebant [Ra 8a] ad illam {om. Ja} questionem secundum sensum qui esset {est Ra} de virtute *{proprietate AuJaMuPbRaEr} [Mz=Pa] sermonis, sicut visum fuit, sed videntur arguere et habere {? Ra} suam efficaciam ad illum {istum Er} sensum quod anima magis debeat dici domina et libera {trs. 321 JaEr} ea ratione qua dicitur voluntas quam ea ratione qua dicitur intellectus. Sed hoc non videtur posse esse verum nisi ex eo quod ipsa anima liberius se habet {haberet Ra} in producendo actum {actus Ja} volendi secundum quem {quam Ra} dicitur voluntas quam in producendo actum {volendi... actum: om. Er} intelligendi secundum quem dicitur intellectus. *{Igitur illum actum volendi producit liberius add. JaRaEr}
[Ja 323 va] Oppositum arguitur et {om. RaEr} {etiam Ja} proportionali modo per rationes que in precedenti {predicta Er} questione adducte fuerunt ad arguendum quod intellectus sit liberior voluntate.
Ista questio aliam *{aliqua Ra} {alia Ja} {aliquid Er} supponit et aliquid {om. Ra} aliud ultra {trs. Ra} {trs. 312 JaEr} querit. Supponit enim manifeste quod anima producit tam actum volendi quam *{actum add. JaRaEr} intelligendi, et supponit etiam quod utrumque recipit quia dicitur "in se". Deinde querit {om. Ra} {quia Ja} "Que *{quem RaEr} istorum {in solum Ja} {illorum Er} actuum {actum Ja} producit liberius vel recipit liberius?" in quo etiam videtur [??] {trs. Er} supponere quod utrumque producit libere vel recipit *{libere add. JaRaEr} si non debeat esse {om. Ja} abusiva comparatio. Quod ergo {igitur JaRaEr} anima humana sit receptiva illorum {suorum Er} actuum non dubitamus. Quod etiam sit activa illorum {eorum JaEr} credo, et hoc suppono; de hoc enim dixi in secunda questione tertii huius {libri RaEr} {om. Ja} quantum ad actum volendi et nolendi; quantum etiam *{autem JaRaEr} ad actum intelligendi dixi {de add. Ra} hoc supra secundum *{om. JaRaEr} De Anima et *{om. Ja} in decima questione tertii *{secundi libri, et in decima questione tertii libri add. JaRaEr}. Hoc enim magis spectat determinare {trs. 312 JaRaEr} ad scientiam speculativam {trs. JaRaEr} quam ad istam. Sed adhuc, quia dictum est quod {quia Ra} liberius presupponit {supponit RaEr} libere, si non sit comparatio abusiva, {trs. Er} ideo videndum est de hoc primo {trs. 312 JaRaEr}, scilicet tam de {om. Er} producere quam de recipere.
Sit ergo {igitur JaRaEr} dubitatio an anima humana {om. Ra} libere agat {agit JaRaEr} intellectionem et volitionem?
Et videtur quod doctores et philosophi {trs.321 Er} distinguunt quantum ad hoc duplex libere agere {trs. Ra}: uno modo dicitur agens libere agere {trs. Ra} libertate finalis ordinationis, alio modo libertate oppositionis.
Libertate finalis ordinationis dicitur agens libere agere {trs. JaRa} si agat {agit Ja} suiipsius gratia principali intentione, et serviliter si gratia alterius. Unde sic solus deus agit simpliciter et omnino {om. Ja} libere; omnia autem alia agentia in ordine ad ipsum {om. Ja} deum agunt serviliter, quia omnia que sunt *{et agunt et sunt et add. Ra} ******** {sunt et add. Ja} agunt gratia ipsius dei; unde et nos debemus esse servi {ipsius add. Ra} dei. Deus autem quicquid {quod Ra} ad extra producit vel conservat ipse producit et conservat suiipsius gratia prima et principali intentione; omnia enim que sunt in ipsum deum finaliter ordinata sunt. Et tamen hoc {?homo Ra} non obstante agens particulare dicitur agere {agens Ja} libere si agat suiipsius {sui Ja} gratia {prima et principali intentione et add. Ra} magis principaliter quam gratia alicuius alterius finis particularis {finis particularis: om. Ra} qui non contineat {?contingit Ja} ipsum finaliter secundum naturalem finium {finem Ra} connexionem et ordinem. Hoc autem dico quia deus continet nos et omnia alia finaliter et secundum Aristotelem nos continemus omnia *{om. JaRa} alia inferiora, puta bruta, plantas et inanimata, finaliter {et secundum... finaliter: om. Er} secundum [Pa 205 va] talem *{naturalem AuMuPbJaRaEr} [Mz=Pa] finium connexionem et ordinem. De qua connexione dictum {locutum JaRaEr} est in fine duodecimi Metaphysice {Metaphysicorum Ja}. Licet ergo {igitur JaRaEr} agamus finaliter *{serviliter JaEr} in ordine ad {ipsum add. Er} deum quia principalius propter ipsum quam propter nos, tamen simpliciter {trs. Er} loquendo dicimur {? Ja} agere libere si principalius {principaliter Ra} *{agamus add. JaRaEr} propter nos {propter nos: om. Ja} quam propter {?preter Ja} aliquid *{aliud add. JaRaEr} preter {quam Ja} deum qui finaliter continet nos. Ita etiam {et Ra} si brutum agit principalius propter nos et propter deum {trs. 45312 Ja} quam propter se {seipsum Er} secundum naturalem finem *{finium JaRaEr} ordinatum *{ordinationem JaRaEr}, tunc brutum agit {om. Ra} serviliter {simpliciter Ra} {finaliter Ja} in ordine ad deum et ad nos. Tamen secundum suam naturam {trs. Ra} simpliciter loquendo dicitur {trs. 312 JaRaEr} libere agere hac {ac Ja} libertate si agat {agit Ja} propter se magis principaliter quam preter *{propter JaEr} nos et preter deum *{nos et preter deum: aliquid aliud preter deum et preter nos /trs. 45312 Ra\ /trs.2341 Er\ JaRaEr} [check MSS again] et preter illud aliud quod est finis eius secundum naturalem {? Ja} finium connexionem et ordinem, si aliquid aliud sit {est JaRaEr} tale. Et hunc modum libertatis ponit nobis {om. Ra} Aristoteles, prohemio Metaphysice, dicens {om. Er}, "Sed ut dicimus homo liber est {om. JaRaEr} qui suimet et non alterius causa {trs. Er} est, sic et hec sola libera est scientiarum", id est metaphysica, "inter humanas scientias; sola namque hec causa suimet {trs. JaRaEr} est". Et per metaphysicam intendo *{intelligit Er} theologiam {ut add. Ra} a "metha" quod est "trans" et "physis" *{quod est add. Ja} [Ja 323 vb] "natura", et "icos" *{quod est add. Ra} "scientia", quasi "scientia transcendens *{de transcendentalibus JaRaEr} naturam".
Sed libertate oppositionis agens dicitur libere *{agere add. JaRa} quia cum agit aliquid {trs. Ra} non {om. Ja} prenecessitatur {est propter necessitatem Ra} {est prenecessitatum Er} {prenecessitatum sunt Ja} ad agendum illud per quodcumque aliud {om. Ja} vel aliorum quorumcunque {quorum habet Ra} {quocumque Ja} concursum, sed omnibus entibus eodem modo se habentibus sicut se habent quando incipit agere preter {post Ra} ipsammet actionem et sic {et sic: secundo Mz} manentibus possibile est ipsum non agere aut forte oppositum agere {om. Ra}. An autem iste modus agendi libere {om. Ja} sit possibilis determinatum *{declaratum JaRaEr} est {sint Ra} {fuit JaEr} sufficienter quod sic in prima et in {om. JaEr} secunda questione *{questionibus JaRaMuEr} tertii {libri add. Ra}; et ibidem determinatum est quod hac libertate voluntas est libera et nulla alia potentia *{anime add. AuPbMuMzJaRaEr} {trs. Er} est {om. AuPbMuMzJaRaEr} magis libera {est add. Er} quam voluntas {est add. Er}, et quod {om. Ra} velle et nolle {et nolle: om. RaJa} [AuMuMzPbEr=Pa], id est volitio et nolitio {et nolitio: om. Ra} [AuMuMzPbEr=Pa], sunt primi {id est... primi: om. Ja} actus quorum sumus domini secundum istum {illum Ra} modum libertatis et dominii; et omnia illa *{omnia illa: hec omnia JaRaEr}, sicut illic est {om. Ra} manifestum {trs. JaEr}, sunt ibidem {ibi JaEr} declarata *{et determinata add. JaRaEr} {trs. Er} ad sensum de quo nunc querimus, scilicet quod voluntas seu anima secundum quod dicitur voluntas *{libere add. JaRa} producit actum volendi vel nolendi libere {om. JaRa} {vel... libere: om. Er}, et {ut Ra} nullos {non Er} alios actus [Ra 9a] producit {? Ja} liberius hac {ac Ja} libertate oppositionis. Hec ergo {igitur JaRaEr} omnia supposita sunt *{supposita sunt: supponamus RaEr} tanquam vera.
Sed restat magis *{?multa JaRaEr} dubitatio an hac libertate oppositionis *{anima add. JaRaEr} omnem actum producit libere quem dicitur producere ea ratione qua dicitur voluntas, vel non omnem {actum add. Ja} talem libere producit {om. Ra} {trs. Er} {producat Ja}? Et si non omnem, tunc est dubitatio fortior quos illorum libere producat et {non... et: om. Er} quos non. Et ad istas {om. Ra} dubitationes responsuros sufficienter {trs. Ra} necesse est distincte supponere *{specificare JaRaEr} multos diversos actus quos *{anime add. RaEr} attribuimus ei *{ea JaRaEr} ratione qua dicitur {esse add. Er} voluntas; etsi multi attribuuntur appetitui sensitivo secundum quod dicitur appetitus sensitivus {om. Er}, tamen proportionabiles *{etiam add. JaRaEr} attribuuntur voluntati secundum quod *{dicitur add. JaRaEr} voluntas; ideo proportionabiliter distinguuntur isti et illi. Distinctionem autem illorum {istorum Ra} actuum *{om. AuMuMzPbJaRaEr} accipias *{accipies MuMzJaRaEr} {accipientur AuPb} in decima {om. Er} quarta questione quarti libri.
Pro quanto ergo {igitur JaRaEr} ibi dictum est, ponamus {om. Ja} quod primus actus attributus voluntati sit complacentia vel displicentia in obiecto, que consurgit ex apprehensione illius {istius Ja} obiecti sub ratione boni vel mali, convenientis vel disconvenientis; de quo *{actu add. JaRaEr} determinatum fuit {est JaRaEr} in {om. Ra} tertia questione tertii libri, quod voluntas non se habet ad istum {illum RaEr} actum libere {trs. 4123 JaRaEr}, nec est eius domina dominio et libertate oppositionis; et hoc ibi {ibidem Er} require *{requiris Ra}.
Deinde istum {illum Ra} actum complacentie vel displicentie sequitur aliquis *{aliquando alius JaRaEr} actus qui solet vocari acceptatio vel refutatio {trs. 4123 Ra}, et ille proprie loquendo dicitur volitio vel nolitio, quia quod {quid Ra} accepto hoc volo, et hoc {quid Ra} *{quod JaEr} refuto quod *{hoc JaRaEr} nolo *{et econtra add. RaEr}. Et ad istum actum sequitur statim {trs. JaRaEr} actualis prosecutio {productio Ra} vel fuga *{si illud sit apprehensum per modum prosequibilis vel fugibilis add. JaRaEr} et si non est *{sit JaRaEr} impedimentum. Et de illo {hoc Ra} {isto Ja} actu determinatum est in prima questione tertii libri et in tribus *{duabus JaRaEr} sequentibus quod {et JaEr} ad eius {illius RaEr} {istius Ja} actus productionem voluntas se habet libere et est domina eius dominio et libertate oppositionis; et hoc etiam ibi requiratur {requirantur Ra}.
Tertio {secundo Ra} autem ex illo actu acceptationis, seu proprie dicte volitionis, sequitur amor necessario, et ex actu refutationis odium, vel forte illa acceptatio est formaliter amor et refutatio odium. Si autem {igitur JaRaEr} sit {sunt Er} idem in re *{in re: om. JaRaEr} acceptatio et amor, tunc sicut voluntas se habet {habere Ra} *{libere add. RaEr} ad acceptationem ita *{et add. JaRa} ad amorem; si vero {autem RaEr} amor sit passio consequens acceptationem seu volitionem distinctam *{distincta RaEr} {distinctum Ja} realiter ab ea, puto {puta Ja} quod necessario consequitur eam {tam Ja}, ita quod non est possible naturaliter voluntatem [Ja 324 ra] aliquid acceptare et non amare illud, vel refutare et non odire. Et ideo voluntas [Ra 9b] quia se habet primo {trs. 312 AuMuPbJaRaEr} [Mz=Pa] libere ad {sicut AuMuPbJa} [MzRaEr=Pa] velle et {ad add. Er} nolle, ideo etiam {om. JaPb} se habet {trs. Pb} consequenter libere vel *{ad AuMuMzPbJaRaEr} amare vel odire, sed non sic {trs. Ra} libere divisim quod possit acceptans non *{om. AuMuPbJaRaEr} [Mz=Pa] odire aut non amare, aut etiam quod {om. Pb} possit {posset Ra} refutans non {om. AuMuPbJaRa} [Mz=Pa] amare vel {aut JaRa} non odire. Et sic ad presens transeo {pertranseo Er} de amore, de quo plus post {trs. JaEr} dicetur {trs. Ra}.
Et *{sed JaAuMuPbRaEr} iterum ex dicta acceptatione vel {per Ja} refutatione, si cum acceptatione sit apprehensio acceptati *{accepti JaAuPbMu} per modum habendi {habiti Pb} et modum *{non JaRaMuEr} {nondum Mz} obtinendi *{obtenti MuPbMaEr} {obtendi Ja} {obtinendi change to obtenti Ra}, sequitur necessario {om. Er} desiderium, et si {om. Ja} sit apprehensio eius {om. Ja} {sit... eius: om. Er} per modum habiti et {non add. RaMu} obtenti {et obtenti: om. Er} [conjecture: "obtenti" and "habiti" mean the same], sequitur necessario delectatio; et sic etiam si {sic/sicut Ra} sit apprehensio {om. Er} refutati per modum habiti consurgit necessario tristitia, et si per modum habendi [conjecture: he means not that it should be had, but that it is about to be had--per modum habituri] et non habiti consurgit {necessario tristitia, et si per modum habendi et non habiti consurgit: om. Ra; tristitia, si autem per modum habendi consurgit added in margin} oppositum desiderii, cui non habemus nomen proprium {trs. JaRa} impositum. Ex quibus est {proprie Ra} concludendum {concluditur Ra} {trs. Ja} quod voluntas non se habet libere ad illos actus {ad illos actus: om. Ja}, scilicet delectationis et tristitie, nisi forte consequenter, scilicet inquantum se haberet libere ad illos {istos Ja} actus precedentes vel ad illum actum precedentem ad quos vel ad quem necessario {om. Ja} consequitur {sequitur Ra} huiusmodi delectatio vel {et JaRa} tristitia. De his autem delectationibus et tristitiis determinatum est prius *{om. JaRaEr} multum in septimo libro, et ibi visum est in decima nona {decima nona: ultima Er} questione quod delectatio et tristitia non sunt idem quod {om. Ra} amor *{et odio add. Ra}, nec idem quod acceptatio et {vel Er} refutatio predicte {predicto Ja}, nec *{etiam add. JaRaEr} idem quod complacentia et {vel RaEr} displicentia, que sunt primi actus {anime add. Ra margin} attributi voluntati {trs. Ja} secundum quod dicitur voluntas.
Et notandum *{est etiam add. JaRa} {etiam add. Er} quod per predicta non intendo dicere quod non consequuntur *{sequuntur JaEr} delectationes et tristitie ad alios {istos Ja} actus voluntatis quantum ad {om. Ra} acceptationem vel refutationem - immo etiam {om. Ra} verum est quod ad simplicem complacentiam vel displicentiam {complacentiam ve displicentiam: apprehensionem intellectuale Er}, si cum ea sit apprehensio obiecti per modum presentis {?presencialiter vel ?presentis ?actus vel presencie Er} et habiti [conjecture: "presentis" and "habiti" and "obtenti" mean the same] consequitur {sequitur Ra} necessario delectatio ad complacentiam et tristitia ad displicentiam {trs. 321 Ja}. Et hoc potuit apparere {?appetere Ra} multotiens {?intellectus Ra} {om. Ja} in libris precedentibus. Nam in voluntario {?in add. Ja} mixto, licet obiectum acceptetur et non refutetur, tamen non solum ad acceptationem et presentiam actus {trs. RaEr} sequitur delectatio; immo etiam annexa est multa tristitia propter manentem {multam Er} displicentiam, licet sine refutatione. Et omnino obiecto apprehenso per modum presentis {presentialis Er} non abest {adest Er} ex toto delectatio nisi cesset complacentia nec {est add. Ra} tristitia nisi cesset {complacentia... cesset om. Er} displicentia.
Sed ulterius notandum *{est add. RaEr} quod illa {ista Ja} conclusio indiffinite {indiffinita Ja} {infinite Er} ponenda est, non universaliter, scilicet quod actum acceptationis vel refutationis voluntas libere producit libertate oppositionis quia cum hoc stat {quod add. Ja} ista {illa Er} [Pa 206 ra] conclusio {cum... conclusio: constat Ra} quod ad aliquem actum {refutationi vel add. Er} acceptationis, voluntas ut voluntas non se habet libere, immo ex precedente intellectuali apprehensione [Ra 10a] sequitur {de add. Er} necessario {necessaria Ra} acceptatio et volitio, et {om. Ra} impossibile est, stante huiusmodi apprehensione et iudicio, voluntatem iudicatum non velle {trs.231 Er}. Et hec conclusio declarata fuit in octava questione septimum libri, et eam {?ea Ja} ibi require {et... require: om. Er}. Apparet ergo {igitur JaRaEr} quod que in hoc loco {libro Ja} nunc {non Ra} *{om. JaEr} dicta sunt illa *{om. Er} alibi sunt {alibi sunt: ab istis JaPbPr} {alibi sunt: ab illis AuMu} [ErMz=Pa] probata {trs. Er}, et hic {ita Ja} solum recapitulata.
Et sunt septem conclusiones de ipsa voluntate quantum ad libertatem oppositionis.
Prima est quod voluntas est libera libertate oppositionis et {est... et om. Ja} quod nulla potentia est magis liber *{libera JaRa} hac {om. Er} libertate {oppositionis add. Er} quam voluntas.
Secunda est
quod voluntas libere producit {trs. Er} actum volendi vel nolendi, [Ja 324 rb] et nullum actum producit liberius quam actum volendi vel nolendi {et... nolendi: om. Er}.
Tercia est quod
voluntas non producit libere actus suos {trs. Ja} primos {trs. 231 RaEr} {om. Ja} que *{qui JaEr} sunt complacentia vel displicentia.
Quarta est quod
voluntas libere producit actum acceptationis vel refutationis.
Quinta {conclusio add. JaRa} est {om. Ja} de actu amoris.
Sexta *{conclusio add. JaEr} *{est add. RaEr} de actu delectationis vel {et Ja} tristitie.
Septima est {om. Ja} quod
ad aliquem actum acceptationis voluntas non libere se habet libertate oppositionis;
ad quem autem se habet {habeat Er} libere et ad quem non, videndum est in septimo *{octava JaMuMzEr} [AuPbRa=Pa] questione octava *{septimi libri JaRaEr}.
Nunc {tunc Ja} {igitur add. JaRaEr} videndum est similiter {finaliter Ra} *{consimiliter JaEr} de ista {illa Er} libertate oppositionis quantum ad intellectum et actus sibi attributos ea ratione qua dicitur intellectus, qui sunt simplices conceptus {de add. Ja} non complexi ex pluribus conceptibus, quos vocamus simplices apprehensiones, et *{om. JaRaPr} postea {post Ja} conceptus complexi. Multiplices sunt: {om. JaRaPr} {trs. Er} quidam sunt {enim JaRaErPr} complexi ex determinatione et determinabili, alii ex subiecto et predicato, affirmative vel negative, ut propositiones, alii ut *{om. JaRaPr} {videtur Er} iudicia {om. Er} assensiva {affirmativa RaErPr} *{assertiva Ja} quibus *{assentimus add. JaRaErPr} propositionibus tanquam veris et *{vel Er} dissentimus eis tanquam falsis; et adhuc circa propositiones sunt alii {? Ra} actus qui vocantur apparentie {om. Ra}, quibus propositio apparet {esse add. Ra} vera vel falsa cui tamen nondum assentimus vel {om. Er} dissentimus {om. Er}. Unde multotiens ad eandem conclusionem habemus rationes facientes nobis apparentiam quod sit vera et alias multas facientes nobis apparentiam quod sit {vera... sit: om. Er} falsa {et vera add. Er}, et tamen {om. Er} neutram partem adhuc assensive *{assertive JaRaErPr} iudicamus. Est autem iudicium fides *{vel add. JaEr} scientia {trs. Ra} vel opinio actualis ex quibus generantur {signatur Ra} fides, scientia vel {et RaEr} opinio habituales {habitualis JaRa}. Sunt etiam {autem Ra} alii actus intellectuales qui dicuntur discursus ex premissis ad conclusiones, et {vel Ja} inventiones mediorum et comparationes et abstractiones et {om. Ra} huiusmodi talia {om. Ja}. De quibus alibi {alii Ra} distinguendum {est add. Er} {pertractandum Ja} et perscrutandum est {om. RaEr}.
Quantum autem {om. Ra} ad propositum spectat, videtur *{breviter PrEr} *{pro add. JaRaEr} octava conclusio *{conclusione JaRaEr} tenenda *{tenendum est JaRaErPr}
quod intellectus non se habet *{habeat JaRaEr} libere ad primos actus suos {trs. Er},
quia nec voluntas ad suos {ad suos: om. JaPr} ut dictum est; quod tamen magis videtur *{videretur AuJaPbMzPr} [MuRaEr=Pa]
Sed [Ra 10b] est dubitatio magis {trs. RaPr} de aliis actibus, puta ponamus quod intellectus {quod intellectus: om. Ra, added in margin} est informatus pluribus conceptibus simplicibus et {tunc Er} potest ex eis formare {trs.312 Er} propositionem affirmativam et {om. Er} potest {vel Er} negativam, ut quod lapis *{homo Ja} est animal, et quod lapis *{homo Ja} non est animal. Et utramque potest formare non formando aliam, et potest ambas {om. Ra} formare et eas {ea Ra} simul conservare {trs. Ra} in se *{trs. 231 JaEr} formatas: an ergo {igitur RaJaEr} intellectus sic informatus pluribus *{simplicibus JaRaEr} conceptibus possit {potest JaRaEr} libere formare affirmationem {trs. Er} aut non formare, formare negationem aut non formare {aut add. Ra} formare unam solam aut ambas? Hoc autem determinare est difficile, quia parum exquisitum.
Posset ergo {igitur JaRaEr} videri aliquibus quod intellectus in hoc {se Ra} habeat {habet Er} libertatem oppositionis ea ratione qua dicitur intellectus, quia, licet [licet interlinear addition Ra] concessum fuerit quod voluntas michi precipiat {trs. Ja} studere in geometria {trs.231 Er} tamen non precipit michi {ei Er} seu {vel Er} intellectui {mihi Er} quod tales premissas formem vel premittam, quod illas {om. Ra} {ipsas Er} ordinem in prima figura vel *{in add. JaRaEr} secunda. Videretur {videtur RaEr} enim esse impedimentum *{et retardatio add. JaRaEr} processus et {in Ja} speculationis {?speculativis Ja} et retardatio *{et retardatio: om. RaEr} si in utroque *{quolibet RaEr} talium actuum particularium {om. Er} oportet recurrere ad actum et determinationem voluntatis. Ergo {igitur JaRaEr} dicendum est quod {om. Ja} intellectus ad hoc {trs. 231 JaRaEr} potest se {om. Er} determinare libere.
Item {iterum Ra}, si per actum voluntatis essent {esse Ja} tales determinationes in {?etiam Ja} processu [Ja 324 va] speculativo, tunc voluntas magis esset {trs. Er} domina habituum speculativorum {trs. 2341 Ja} quam intellectus, quod non videtur concedendum.
Item {iterum Ra}, etiam sequeretur *{sequitur JaRa} quod in studio speculativo ita acquireretur {requiretur Ja} virtus et habitus proprius in voluntate sicut {et add. Er} in intellectu {sicut in intellectu: om. Ra}, quia sicut ex actibus intellectus acquiritur {requiretur Ja} habitus in intellectu, ita ex actibus {?habitibus Ja} voluntatis debet {?deberet Ja} habitus acquiri in voluntate; et hoc non dicitur {videtur Er}.
Item {iterum Ra}, antequam formarem {formem JaRa} illam propositionem mentalem, lapis *{homo Ja} est animal, vel lapis *{homo Ja} non est animal, ego non {om. Er} cognoveram illas {istas JaEr} propositiones. Cum ergo {igitur JaRaEr} voluntas non possit {trs. 231 RaEr} ferri in incognitum, impossiblile est quod voluntas per actum volendi determinet me {trs.45123 Er} ad formationem illius vel {om. Er} illius {om. Er} propositionis.
Sed ad oppositum posset alicui videri quod in hoc [in hoc: deleted Ra] intellectus non habet *{habeat JaRaEr} {in hoc add. Ra} dominium et libertatem sed voluntas, quia si {trs. Er} dicat *{dicas RaEr} {dicis Ja} mihi "Forma {mihi add. Er} unam propositionem {et add. Er} ex {de Ra} istis {hiis Er} terminis, homo et animal", constat quod obediendo tibi {obediendo tibi: om. Ja} [leaves space] in potestate voluntatis mee {mei Ja} {trs. Ja} et *{est RaEr} {om. Ja} formare {om. Ja} affirmativam, vel {et Ra} formare negativam. Si enim volo formare negativam {si... negativam om. Er}, formo eam {trs. Ra} et dico {dicam Ra} quod {om. Er} "Homo non est animal", et {sed Ra} si queratur {dicas Ra} *{queras Ja} {quereres Er} quare formavi illam {istam Ja} negativam falsam et non affirmativam, que est vera {que est vera: veram Ra}, ego non possum respondere nisi quia sic volui. Et si { et si: vel sic Er} volo studio {studeo Ra} *{studere JaEr} in geometria vel *{et Ra} si volo {studeo add. Ra} in {geometria... in: om. Er} theologia et si incepi [Ra 11a] in geometria possum desistere sive {sic Er} statim post primam conclusionem sive etiam statim post maioris formationem, et {sive etiam... et: om. Er} transfero {transferre Er} me ad aliud, si volo, prout unusquisque videtur in se experiri. {et add. Er} Ideo videtur quod {om. Ra} {in add. JaRaEr} his et in quolibet eorum {alio Er} voluntas habet {habeat Ja} libertatem et dominium.
Item, philosophia, et speculatio secundum philosophiam, mirabiles habent delectationes, ut dicitur *{habetur JaRaEr} decimo huius *{Ethicorum RaEr} [1177 a26], et non solum in fine sed in qualibet conclusione et quolibet processu. Delectationes autem ille {iste Ja} sunt actus ipsius {om. Er} voluntatis. Ergo {igitur JaRaEr} per totum voluntas operatur et habet dominium.
Item, si in talibus intellectus {trs. 312 Ra} haberet dominium et non voluntas, sequeretur {sequitur Ja} quod intellectus per prius haberet libertatem {potestatem Ra} [aliter libertatem in margin] et dominium super actum suum {volendi Ra} {om. Ja} quam voluntas super suum, scilicet super actum volendi {quam... volendi om. Ra} [added in margin] *{quod est contra prius dicta /trs. Er\; dictum est enim quod anima nullum actum producit liberius /trs. Er\ quam actum volendi add. JaRaEr} aut nolendi, et quod illi non essent *{non essent: sunt JaRaEr} primi actus {om. Er} quorum sumus {? Ja} domini dominio et libertate oppositionis. Consequentia autem patet {apparet Ra}, quia oportet prius {trs. RaEr} intellectum iudicare de bonitate vel malitia {ipsius add. Ra} obiecti quam voluntas acceptet vel refutet - immo priusquam voluntas {acceptet... voluntas om. Ja} habeat in eo {trs. 231 RaEr} complacentiam {placentiam Ra} vel displicentiam. Et tamen illud iudicium, scilicet quod hoc {obiectum Er} est bonum vel {bonum vel: om. Ja} conveniens, cadit super {supra Ra} propositionem formatam. Ergo {igitur JaRaEr} si intellectus in formatione {informatione Ja} propositionis habet libertatem oppositionis, ipse *{per add. JaRaEr} prius habet eam {om. Ra} quam voluntas super actum volitionis.
Ad huius evidentiam notandum est quod anima {libera add. Er} ad multos actus intellectuales se habet libere primo *{immo JaPbRa} [Mz=Pa] et ad multos {actus add. Ra} spirituales {intellectuales... multos: om. Er} *{sensuales AuJaPbRaMzMuEr} et corporales et exteriores secundum quod dictum est in tertio libro {trs. 34512 JaRaEr}. Cum enim voluntas producat libere {trs. JaRaEr} actum volendi omnis actus qui ab illa volitione procedit, et sine illa volitione non procederet, dici *{dicitur JaRaEr} videtur *{om. JaRaEr} ex {om. Er} potestate {om. Er} et {a add. Er} libertate *{nostra add. JaRaEr} procedere *{libere add. JaRaEr}, ut studere, sedere, {trs. Er} facere *{om. JaRaEr}, stare {trs. RaEr}, ire ad scholas, secare ligna {lignum, ?studere questiones Ja}, etc. Verbi gratia, intellectus meus sententiat quod expedit {expediens est RaEr} {expediat Ja} michi facere domum, ex qua sententia voluntas vult quod ego [Ja 324 vb] faciam, non necessitata per illam sententiam ad volendum sed libere formans {formam Er} actum {actus Ja} volendi, sed *{licet JaEr} non posset illum {istum Ja} formare sine illa {ista Ja} sententia precedente [exat peccante deleted, precedente in margin Ra]{? Ja}. Et {om. JaEr} ex illo {isto Ja} velle sensus et appetitus sensitivus et membra mea cum securi *{cum securi: et securis JaRaEr} agunt ad faciendum illam {istam JaEr} domum, scilicet *{sensus JaRaEr} secando *{cognoscendo JaRaEr} ligna etc., et cum {tamen JaRa} appetitu sensitivo movendo membra que movent securim in *{om. JaRaEr} scindendo *{scindentem JaRaEr} ligna. Nos ergo {igitur JaRa} per hec omnia agentes, dicimur has omnes actiones libere producere -- non quia securis libere scindat; prenecessitata enim {om. Ja} est {trs. Ra} per membra; nec membra movent securim {per sensum add. Er} libere, quia prenecessitata sunt ad movendum per sensum et {ad Ra} {per sensum et: om. Ja} appetitum sensitivum; nec {sic Ja} iterum sensus ad movendum membra, nec {vel JaRaEr} appetitus sensitivus agunt libere, quia ad hoc prenecessitati {prenecessitata Ja} sunt per volitionem qua *{que JaRaEr} attribuitur voluntati secundum quod dicitur voluntas: quam volitionem voluntas {om. Ra} tam {non Ra} *{iam JaAuMuMzPbEr} {trs. Ja} producit libere quam *{quia JaRaMzAuMuPbEr} non necessitata per aliud {aliquid Ja} {aliquod Er} premium *{previum JaRaPrMzAu} [Mu=Pa] Sic ergo {igitur JaRaEr} libertatem {voluntatem Ja} et dominium super hec omnia attribuimus voluntati {volendi Ra}, et nulli {nulle Ra} {ulli Ja} potentie inferiori; quia hec omnia non sunt in potestate nostra secundum libertatem oppositionis nisi per {quia ad JaRaEr} volitionem supra *{super JaRaEr} quam primo habemus {trs. Ra} hanc libertatem, ad quam {ad quam: om. JaRa} omnia necessario consequuntur si non sit impedimentum, ita {et JaRaEr} quod sine {om. Er} illa volitione non consequerentur.
Istis ergo {igitur JaRaEr} prenotatis *{notatis JaRaEr}, patet {apparet JaRaEr} quod dupliciter {om. Ja} aliquis actus est *{dicitur RaJaEr} {dupliciter add. Ja} [dupliciter added in margin, Ra] in potestate nostra {om. Ja} libera {trs. Ja}. Uno {primo Er} modo quia ipsum producimus per nullum {per nullum: ? Ja} [pro nunc? proprio?] tamen {?cum Ja} *{actum Er} previum [actum add. Ra margin] necessitati {prenecessitati Er} ad producendum ipsum quando ipsum producimus et hoc potest vocari liberum {om. Ra}[added Ra in margin] secundum {per Er} se; sic autem *{libere add. JaEr} producimus actum volendi vel nolendi. Alio modo quod *{quia RaEr} {om. Ja} ipse necessario non existente impedimento, sequitur ad illum actum nostrum secundum se liberum, ita {et JaRaEr} quod sine eo non fieret, et talem actum {non add. Ja} {nos add. Er} possemus *{possumus JaRaEr} vocare liberum consecutive. Vel {nota Er} quidam vocant primum actum {trs. 231 JaRaEr} liberum *{libere AuJaMuMzPb} [RaEr=Pa] elicitum, quia voluntas producit {elicit Er} ipsum libere {et add. Ra} immediate, secundum autem vocant actum {om. Er} {trs. Ra} libere imperatum, quia voluntas iubet aliis potentiis nostris {trs. JaRaEr} quod illos actus exsequantur, ut quando {quod JaRaEr} voluntas iubet [om. Ra, in margin] ad *{quod JaRa} {ut Er} speculandum *{speculetur JaRaEr} intellectui {intellectum Ja} {trs. 312 JaRa} circa {om. Ja} tales *{talem JaRaEr} vel tales *{talem JaRaEr} scientias *{scientiam JaRaEr}; ex ea *{qua JaRaEr} iussione intellectus necessitatur ad speculandum, et speculatur si non sit impedimentum. Ita in virtuoso iubet voluntas appetitui sensitivo ut non acceptet delectabile ostensum sibi per sensum donec ratio viderit an sit honestum, deinde precipis *{precipit JaRaEr} intellectui quod consideret an illud delectabile sit honestum vel inhonestum; quo considerato iubet iterum appetitui sensitivo quod ipsum {illud JaRa} acceptet, vel quod {om. Ja} ipsum refutet {trs. Ra}. Postea iubet sensui et {seu Ra} appetitui sensitivo sive {seu Er} virtuti motive quod moveat membra ad exsecutionem exterioris *{exteriorum JaRa} voliti, ut {et Ja} ad intrandum balneum vel ad intrandum *{faciendum RaEr} domum {intrandum domum: ? Ja}, et sic de aliis. Et omnes ille {iste Ja} iussiones *{non add. JaRaEr} sunt *{nisi add. JaRaEr} necessitates *{necessitationes JaRa} illarum {istarum Ja} potentiarum ad operandum et {vel Ja} ad sic operandum {et... operandum: om. Er}, ad que anima eas {trs. Ja} necessitat per volitionem et actus suos alios {actus Ra} precedentes, si non sit impedimentum.
Secundum hoc {Secundum hoc: sic Ra} ergo {igitur JaRaEr} {trs. Ja} ponatur nona conclusio,
quod anima libere producit multos actus {trs. Ra} intellectuales, quos tamen ipsa producit [Ra 12a] ea ratione qua dicitur intellectus,
quia non solum dicimur producere libere {trs. 312 RaJaEr} actus *{libere elicitos sive add. JaRa} {elicitos add. Er} secundum se liberos -- immo etiam actus libere imperatos seu consecutive liberos {immo... liberos om. Ja}, ut dictum est, sed actus quos intellectus producit ea ratione qua dicitur intellectus sunt sepe actus liberi *{libere RaJaEr} a voluntate imperati {liberati Ja}. Verbi gratia, [Ja 325 ra] studium et {ut Ja} speculatio geometrica attribuuntur {sunt attributa JaRaEr} intellectui secundum quod intellectus, et tamen illos {actus add. Er} exercemus aliquando {trs. Er} per electionem et {per electionem et: secundum Er} volitionem, ut si in {om. Er} nobis querimus anne {aut Ra} {an JaEr} ibimus ad prandium vel ante studebimus modicum et speculabimur {speculemur Ra} *{modicum add. Ja} in geometria; {et add. Er} iudicato quod sit studendum, voluntas acceptat {acceptabie Er} et volumus studere; ad quam volitionem cum non sumus *{simus JaRa} impediti, necessario sequitur {trs. JaRaEr} quod studebimus et speculabimur {?speculemur Ja} {in geometria: add. Er}.
Decima conclusio ponitur
quod anima producens libere illos {om. Er} actus {suos add. Er} intellectuales imperatos non producit eos libere secundum quod dicitur intellectus solum, sed etiam secundum quod dicitur voluntas, ita quod libertas in producendo eos {om. Ra} attribuitur anime non solum ea ratione qua dicitur intellectus, sed etiam ea ratione qua {om. Ja} dicitur voluntas.
Quia anima producens illam {istam Ja} speculationem ea ratione qua dicitur intellectus est {in hoc add. Ra} prenecessitata per volitionem {intellectum Ja} que non debetur {? Ra} anime secundum quod dicitur intellectus. Prout autem prenecessitata est non dicitur libere {om. Ja} agere. Non ergo {igitur JaEr} dicetur {om. Ja} *{dicitur Er} libere agere {non... agere: om. Ra} ea ratione qua producit illam {istam Ja} speculationem, sed ea ratione qua imperat illam {istam Ja} productionem. Imperat autem eam per volitionem que attribuitur anime ea ratione qua dicitur voluntas. Ergo {igitur Ra} libertas in producendo {anime add. Ja} illam {istam Ja} speculationem anime attribuitur *{anime attribuitur: attribuendum */attribuenda Er\ est anime RaEr} ut [anime ut ? in Ra margin] dicitur voluntas {anime... voluntas: ista ratione ut dicitur voluntas Ja}
Undecima conclusio {est seu add. Ra} ponitur
quod omnino {aliquando add. Er} similem actum speculationis producimus aliquando {om. Er} libere aliquando non libere.
Dico libere {Dico libere: om. Ra} ut in casu predicto, quia per liberum imperium voluntatis. *{sed add. JaRaEr} Dico non libere quia sine tali imperio seu {sive Er} actu voluntatis {trs. 3421 Ra}, posito *{ponendo JaRaEr} casu *{casum JaRaEr} quod Sortes expergefactus a sompno surgat *{surgit RaEr} {om. Ja} et occurat *{occurit JaRaEr} aspectui *{conspectui JaRaEr} suo liber geometrie, et propter consuetudinem {om. Er} legit in eo et studet et speculatur, possibile est quod in isto {illo Er} processu {casu Ra} nullus est actus libere {om. Er} secundum se {trs. 231 JaRa} elicitus {scilicet add. JaRaEr} quin potentia *{immediate producens eum add. JaRaEr} sit predeterminata et prenecessitata ad producendum eum {om. Ra}, supposito quod non interveniat impedimentum. Nam ille {iste Ja} non libere expergiscitur, sed necessitate naturali, aut forte {om. Ja} violente *{violenta JaRaEr}, et {om. Ra} cum surgat {cum surgat: consurgit JaRa} et vadit non oportet quod ille *{om. JaRaEr} libere hoc {trs. Ja} faciat, quia sic {om. Ra} surgeret {surget Ra} {consurgeret Ja} aut iret {? Ra} canis quem nichil [between lines in Er] dicimus facere libere, vel puer nondum habens usum rationis; nec ipse {om. Er} ex libertate {?necessitate Er} arbitrii {ipse add. Er} inveniret liberos *{librum JaRaEr} ibi positos *{positum JaRaEr}, sed [Ra 12b] quia ibi positi {positus JaRa} erant {erat Ja} preter eius {huius Ja} intentionem, et {om. Ja} si consequenter {? Ja} videat *{et add. JaRa} legat et studeat in eo, non est necesse ad hoc facere quod ipse preconsideret si est legendum vel preiudicet si est *{si est: om. JaRaEr} legendum, tunc *{esse JaRaEr} nec per consequens quod voluntate preacceptet tunc *{esse JaRaEr} legendum. Satis enim sine {om. Ra} hoc determinatus est {om. Ra} {satis... est: om. Er} ad legendum ex obiecti presentia et {ex add. Ja} assuetudine {assuetudinem Ra} legendi istud {et studendi Ra} *{om. Ja}. Sed tu queres utrum ergo *{om. JaRaEr} illa lectio vel speculatio est voluntaria. Et *{om. JaRaEr} ego respondeo primo quod non dicitur proprie {trs. Er} involuntaria {voluntaria RaMuAu}, {et... involuntaria: om. Pb} quia {que Ra} non est contra voluntatem, nec est propriissime voluntaria, quia nichil operatur tunc {trs. Ra} ad hoc imperium voluntatis, scilicet actus volitionis {scilicet actus volitionis add. Ja}. Sed dicitur communiter *{conjecture: consequenter} {consequenter or communiter JaPrMu} [AuErPbRa=Pa; cf. fol. cxlv] [Mz has cor] {trs. Ja} voluntaria {om. Ja} vel quia assuetudo studendi vel {et Ra} speculandi ad hoc operatur et *{operatur et: om. Ja} determinat, que quidem assuetudo fuit acquisita per actus voluntarios, aut {vel JaRaEr} quia si intellectus potuisset *{posuisset JaRaEr} querere *{questionem JaRaEr} an esset ibi {ita Er} studendum vel *{et JaRaEr} speculandum, tunc {trs. 312 Ra} sententiasset quod sic {om. Ra}, et tunc voluntas hoc acceptasset *{imperasset JaRaEr} {trs. JaRa}.
Similter etiam conclusio patet, quia {om. Ra} intemperatus aliquando presente obiecto {om. Ra} {trs. Er} statim per sensum et passionem et habitum consuetudinalem intemperate *{intemperantie JaRaEr} sine [om. Ra, in margin] previa intellectuali consideratione determinatus currit ad actum [Ja 325 rb] sicut *{una add. JaRa} bestia et agit intemperate {et agit intemperate add. Ra} *{et aliquando ex electione et consideratione intellectuali querit obiectum et inveniens et */etiam JaEr\ agit intemperate add. JaEr} [Ra in margin]. Non obstante tamen {om. Ja} hoc, ille {hoc ille: hee due Er} operationes que secundum passionem *{passiones JaRa} et {secundum add. Er} sensum fiunt {? Ja} non cooperante volitione proprie dicta sunt nobis culpabiles et *{trs.231 Er} imputabiles [Pa 215a] tanquam quodammodo voluntarie, eodemmodo quo determinavimus in tertio libro.
Item, si sine actu volitionis dicamus nihil fieri libere {trs. Er} secundum predictam {dictam Er} libertatem oppositionis, sequitur quod tu non {om. Er} formasti libere primam propositionem quam tu formasti, quia non concurrebat ad hoc volitio, sicut dicebamus prius; et tamen talem tu potes *{modo /omnino Er\ voluntarie et libere add. JaRaEr} formare; ergo {igitur JaRaEr} etc.
Nunc {tunc Ra} duodecimam conclusionem {trs. JaRaEr} pono talem:
quia {quod JaEr} intellectus humanus nullum actum intelligendi producit {habeat Ra} libere tamquam actum secundum se libere elicitum, licet bene tamquam *{actum liberum add. JaRa} {actum add. Er} imperatum.
Hanc conclusionem nescirem evidenter probare *{demonstrare JaRaEr}, sed opinor eam ex {om. Ra} debili persuasione: quia *{om. Er} nec contra eam habeo rationem difficilem. Persuadetur autem hoc *{conclusio JaRaEr} sic. Nullam talem ponimus {trs. JaRaEr} libertatem in inanimatis {animatis JaRa} in plantis et in brutis, sed solum in naturis intellectualibus; et {sed Ja} tamen videmus {om. Ra} {trs. Ja} carnem *{canem RaEr} {om. Ja} posse in effectus {effectum Ja} contrarios {contrarium Ja}, ut {om. Ja} modo *{sedere modo add. JaRaEr} ambulare *{et ambulare add. RaEr} modo ad dextram, modo ad sinistram {modo ad dexteram... sinistram om. Ja}, modo antecedere, modo retrocedere {reverti JaRaEr}, ac si tales {talis Ra} actus libere produceret {producere Ra}. Dicimus tamen eum nullum talium {om. Ra} {talem Ja} libere operari {talem add. Ra}, sed in his omnibus et singulis esse prenecessitatum {necessitatum Ja} ex concurrentibus circumstantiis, scilicet vel ex obiectis *{extra add. RaEr} {?externe Ja} [Ra 13a] apparentibus {?asserentibus Ja} vel ex speciebus in fantasia reservatis aliter et aliter se sensui communi reputantibus *{representantibus RaEr} {representantur Ja} et *{ex add. JaRaEr} commotionibus {commotione Ja} sanguinis et spirituum, per potentiam vegetativam {trs. JaRaEr}, autem *{et Ja} {at Er} etiam ex virtutibus celestibus [celestibus added in margin Ra] et aliis nobis ignotis *{ad add. JaRaEr} huiusmodi actuum diversorum alternationes {huius add. Ja} operantibus et determinantibus. Et quia tales causas determinantes *{canem add. JaRaEr} ad illas {istas JaEr} diversas operationes et {vel Er} oppositas assignare nescimus, putamus prima facie quod sic {om. Ra} agat {agit Ra} libere, scilicet *{om. JaEr} quia {quasi Er} sibi *{sic JaRaEr} placet {placeat Er} {et add. Ra} *{ei add. JaEr}, sicut dicimus *{diceremus JaRaEr} {haec add. Ja} de nobis. Hec omnia primo supponimus *{supponamus JaRaEr}. Secundo etiam suppono quod ex dictis *{predictis JaRa} aliqui sumpserunt *{sibi add. JaRaEr} opinionem quod ita in nobis omnia {om. Ra} [in margin] {om. Ja} provenirent {preveniret Ra} {perveniret Ja} ex predeterminationibus {determinationibus JaEr} sicut et in brutis, quia sicut {om. Ra} de cane dicimus *{diximus RaEr}, sic et {om. Ja} de nobis dicere possumus *{possemus JaRa}. Et ad huiusmodi {huius Ra} opinionis reprobationem {improbationem Er} parvas rationes habemus, nisi ex fide nostra {om. Er} catholica, et quia si *{sic JaRaEr} essemus in omnibus actibus nostris {trs. JaRaEr} necessario predeterminati {trs. Er} *{propter quod add. JaRaEr} illi non essent nobis imputabiles ad meritum vel demeritum, quod non solum fidei nostre, sed etiam scientiis et principiis moralibus repugnat *{oppugnare videtur JaRaEr}. Ideo illam {illa Ra} {ista Ja} libertatem {libertate Ra} nobis non {om. Er} attribuimus plusquam brutis, nisi ad salvandum quod {et Ja} bene vel male, meritorie vel demeritorie, et *{nobis add. JaRaEr} imputabiliter agamus.
Cum ergo {om. Ra} {igitur JaEr} non cuilibet potentie anime {om. Er} nostre libertatem hanc attribuamus, immo nec voluntati secundum omnes actus eius, videtur quod solum illi potentie et solum secundum illos actus attribuenda est hec libertas *{quod add. JaRaEr} sufficiat ad salvandum predicta. Sed {ad salvandum predicta add. Er} sufficit si {quod Er} anime nostre solum secundum acceptationes et refutationes attribuamus hanc {illam Ja} {nostram Er} libertatem. Ergo {igitur Ja} solum secundum predictos actus debemus illi {ei JaEr} attribuere {hanc... attribuere: om. Ra} illam {istam Ja} libertatem oppositionis {opinionis Ja}, et non intellectui nec {neque JaRa} [Ja 325 va] etiam {om. Er} voluntati secundum alios {nullos Er} actus.
Item, alii *{aliqui JaRaEr} arguunt quod intellectui potius quam voluntati {quam voluntati: om. JaRaEr} debemus hanc libertatem oppositionis {om. Er} attribuere {quam voluntati add. JaRaEr} propter hoc, quod intellectus est anime nostra {mee RaEr} potentia nobilissima. Et ego per illud medium {non add. Ra} possem *{possum JaRaEr} arguere oppositum, quia non attribuimus voluntati hanc libertatem oppositionis secundum eius actum nobilissimum, ergo {igitur JaRaEr} nec propter nobilitatem potentie oportet quod eam {ea Ra} attribuamus nobilissime potentie. {trs. Er} Antecedens patet, quia nobilissimus esset {est Ra} {? Ja} actus voluntatis {trs. JaRaEr} secundum quod *{quam JaRa} [actus... quod in Ra margin] vellet vel *{et JaRaEr} amaret deum sibi ostensum perfecte et firmiter sub ratione summe bonitatis {voluntatis Ra} quacunque malicia carentis vel defectu, et tamen ad talem actum esset necessitata {?necessitato Ja} et non libere produceret cum {eum RaEr} libertate [Pa 215 rb] oppositionis, sicut dictum fuit {om. Ja} in octava questione septimi libri.
Item, deo primo attribuitur {trs. JaRaEr} libertas oppositionis, non tamen secundum intellectum ea ratione qua dicitur {om. Ra} intellectus, quia necessario intelligit omnia [Ra 14a] presentia, preterita et futura, et quocunquemodo *{quomodocunque JaRa} {quomodo Er} se habent [or habet] {habeat Ra} {habet vel Ja} habebunt et {vel JaRa} habuerunt. Sed attribuitur {sic add. RaEr} secundum voluntatem in comparatione {in comparatione: om. Ra} ad alia in creando [in creando: Ra margin] ea {om. Ra} vel in *{om. JaEr} conservando {vel in conservando add. Ra} aut in volendo ea [aut in volendo ea: in margin Ra] creare vel non creare, conservare, vel non conservare [conservare, vel non conservare: in margin Ra]. Ergo {igitur JaRaEr} verisimile est *{quod ita /sic Er\ add. JaRaEr} dicendum *{sit add. JaRa} {est add. Er} ita {sicut Ra} *{om. JaEr} de nobis nisi quod in eo *{in eo: deo JaRaEr} est necessitas per suam essentiam semper intelligere; nobis autem non, sed ex precedentibus necessitamur {prenecessitamur Ra} ad intelligendum quando {cum RaEr} intelligimus.
Tunc ergo *{om. JaRaEr} possunt solvi rationes que contra istam conclusionem fuerunt {sunt Ja} *{prius add. JaRaEr} adducte. Ad primam ergo respondeo *{ergo respondeo: ego JaRa} {ergo respondeo: om. Er} concedendo *{concedo JaRaEr} quod cum ex voluntate ego {om. JaRaEr} studeo {om. Ra} {studio Ja} in geometria, non oportet quod in cuiuslibet propositionis formatione et ordinatione huius post illam {aliam Ja} {istam Er}, vel in qua figura, etiam concurrat {? Ja} actus novus {trs. RaEr} volitionis, nec inde *{tamen JaRaEr} intellectus format et ordinat eas libere ea ratione qua {dicitur add. Er} intellectus sed predeterminatus aut ex habitu et {aut ex Er} consuetudine, aut ex habitudine illarum {istarum JaEr} propositionum adinvicem, vel quia sic contingit *{occurrit JaRaEr} ex fantasia aut {vel JaEr} sompniis {sompnus Ra} {somp?? Ja} aut alia {ex alia Ra} {ex aliqua alia Er} {aliis Ja} huiusmodi circumstantia {circumstantiis Ja}, sicut {sic Ra} cytharista non deliberat de quocunque *{quolibet RaEr} {quacunque Ja} actu {om. Ja} *{percussionis add. RaEr} {percussionem Ja} chorde {cordis Ja} nec canis de quocunque *{quolibet RaEr} passu quandocunque *{quando JaRaEr} ambulabit {ambulat Ra} {ambulant Ja}, etc. *{om. JaRa}; sepe tamen possunt intervenire {trs.3241 Er} multe {multi Ra} electiones. Et ex his {autem add. Ra} nunc *{et add. JaRaEr} prius dictis {patet add. Ra} faciliter potest {om. Ra} qui vult solvere alias rationes.
Cum autem dictum {dicendum Ja} {breviter add. Pr} sit {trs. JaRaErPr} de agere libere, ego expedio me breviter {trs. 312 JaRaEr} de libere pati {trs. JaRaEr}, ponendo decimamtertiam conclusionem {trs. Er}
quod quecunque *{quemcunque AuMuMzPbJaRaEr} actum voluntas producit primo {trs. AuMuPbRaEr} {om. Ja} libere, illum {istum Ja} etiam {sibi Ra} recipit libere, quia illum {istum Ja} accipit {agit Er} in se {trs. 2341 Ra} et illum {istum Ja} {om. Er} {etiam add. Er} recipit a se, et sic quo {om. Ra} ad illum {istum JaEr} actum est idem agere et pati, producere et recipere.
Tamen {?cum JaRa} potius attribuitur voluntati libertas in hoc {homine Ra} {trs.231 Er} ea ratione qua agens quam ea ratione qua patiens, quia libertas dicit dominium, et agens dicitur dominari super passum, ea ratione qua agens {qua agens: om. Ra} ubi differunt. Ideo etiam ubi non differunt debet {potius Ra} potentie libertas {libertatis Ja} magis {trs. Er} attribui ratione {om. Ja} quam *{qua JaRaEr} agens quam ratione qua patiens {passum JaRa}. Actus autem libere imperatos {imperati JaRaEr} non oportet omnes {om. Ra} recipi in agente, sed forte recipiuntur {recipiunt Ja} extra in lapidibus et {in add. Ra} lignis, et non {om. Er} oportet passivis attribuere libertatem {libertate Ra}.
Post hoc *{hec JaRa} dicendum est de libertate finalis ordinationis tam quantum {quo Er} ad intellectum quam quantum {quo Er} ad voluntatem. Et pono decimamquartam conclusionem
quod tam intellectus quam voluntas sunt liberi {libere Ra}, et libere producunt actus suos intelligendi {om. Er} et {om. Er} volendi {et nolendi add. Er},
quia actuales species *{speculationes JaRaEr} et habitus speculativi {speculandi Er} inde {om. Er} generati sunt {fuerint Er} principali intentione propter ipsum {om. Ra} intellectum perficiendum [Ra 14a] et non principaliori [Ja 325 vb] intentione propter aliud quam *{nisi JaRaEr} propter deum. Actus etiam {?autem Ra} prudentie et actus virtutum moralium et ipse virtutes morales principali intentione et *{om. JaRaEr} secundum principalem *{naturalem JaRaEr} finem *{finium JaRaEr} ordinati *{ordinationem RaEr} {om. Ja} sunt vel {est add. Er} propter habitus speculativos (de qua habitudine dictum est in ultima questione sexti *{libri add. JaRaEr}), qui iterum {?item JaRa} habitus speculativi {speculandi Ja} ordinantur in animam, ut dictum *{est add. JaRaEr}, vel *{etiam add. JaRaEr} *{statim add. JaEr} propter voluntatem {? Ja} perficiendam, vel *{om. JaRaEr} etiam *{et JaRaEr} propter intellectum practicum perficiendum. Sic etiam *{enim JaRaEr} dictum est in secundo huius quod virtutes morales, et scientiam {scientias Er} de {om. Er} his *{eis JaRa} {om. Er} querimus ut boni fiamus.
Decimaquinta conclusio est {hoc add. Ra}
quod intellectus et voluntas non omnes actus suos intelligendi et volendi producunt libere ac *{hac JaRaEr} libertate -
immo multos serviliter {?servi Ra} et miscere *{misere JaRaEr} secundum *{scilicet JaRaEr} omnes actus {trs. Ja} suos *{om. JaRaEr} viciosos, quia isti {actus Ja} non perficiunt intellectum nec {aut RaEr} {et Ja} voluntatem, sed inficiunt. Ideo manifestum [Pa 215 va] est {om. Ra} quod illi non ordinantur finaliter {trs.312 Er} ad intellectum et voluntatem {et voluntatem: om. Ja} secundum naturalem finium ordinationem. Absurdum enim esset dicere quod illud quod mihi est {esset PbRa} disconveniens {trs.231 Ra} {conveniens Ja} *{turpe add. AuPbMuJaRaEr} [Mz=Pa] et nocivum sit gratia mei, et in me naturaliter *{finaliter JaRaEr} ordinatum naturali ordine *{ordinatione JaEr} finium; immo {ideo RaEr} {igitur Ja} manifestum est {om. JaRa} quod sic {?sit RaJa} intellectus et voluntas non {sit add. Ja} suiipsius gratia agunt principali intentione, sed gratia naturalium *{om. JaRaEr} delectionum sensualium {?sensitivum Ra} *{naturalibus add. JaRaEr} suis {?sue Ra} perfectionibus contrariarum.
Et {om. JaRa} ideo secundum {om. Ja} istam intentionem valde bene procedunt [in margin Ra] ille {om. Ja} auctoritates omnes *{om. JaRaEr} philosophorum prius allegate. Unde {om. Er} *{verbi gratia JaRa} Seneca {om. Ja} dicit {om. Ja} "philosophie servire *{trs. JaRaEr} vera *{om. JaRaEr} libertas est" {om. Ra}. Hoc sic intelligo {intendo Ra} non quod intellectus sit ad *{ipsam add. JaRaEr} philosophiam servus, sed tunc quod *{trs. JaRaEr} homo est vere liber quando ad *{om. JaRaEr} philosophiam *{om. JaRaEr} *{omnes alii /ille Er\ add. JaRaEr} vires et operationes anime et corporis ordinantur finaliter {ordinaliter Ja} *{ad hoc add. RaEr}, adeo *{om. JaRa} quod intellectus expedite valeat speculari et quod sic serviunt intellectui speculativo *{speculativi JaRaEr}, et hoc est verum, quia sic intellectus est vere {vero Ra} {verus est Er} dominus et liber *{et homo /hoc Ja\ maxime intellectus est /trs. JaEr\ add. JaRaEr} sicut alias dictum est. Dicit etiam {enim Ra} Seneca quod sapientia sola libertas {libertatis Ja} est *{id est add. JaRa} per eam et eius [Ra in margin] opus {trs. JaRaEr} maxime homo {trs. Ra} est {trs. 213 Ja} liber, scilicet plus quam per {om. Ja} *{aliquam add. JaEr} aliam virtutem {trs. Ja} ipsius vel per {om. JaEr} alium actum. Secundum hanc etiam {om. Ra} sententiam manifestum est {om. Ra} illud quod {etiam add. Ra} dicit Tullius, sapientes omnes {trs. JaRaEr} liberos esse et omnes stultos servos esse *{om. JaRaEr}, et quod Aristoteles dicit {om. JaRa}, virtutes *{virtus JaRaEr} et malicie *{malicia RaEr} determinant servum et liberum. Et quod Seneca de pravis; alius enim libidini servit, alius ambitioni, etc. {om. Ja}, et hoc etiam {om. Ja} dictum est in alia questione.
Ultimo, dictis *{predictis RaEr} suppositis, dicendum est directe de quesito proprio *{primo JaRaEr} de libertate oppositionis, et pono decimamsextam conclusionem {trs. JaRaEr}
quod {om. Er} anima liberius producit actum volendi quam actum intelligendi,
quia actum volendi primo et immediate {producimus add. Er} *{libere add. RaEr} tanquam secundum se libere elicitum; actum autem intelligendi non {om. Er} producimus libere nisi consecutive tanquam liber imperatum, et ideo actum intelligendi libere {trs. 312 JaRa} producimus {nisi... producimus om. Er} propter libere producere {productione Ja} actum volendi per quem illum {illam Ra} {istum Ja} imperamus, et propter *{quod add. JaRa} unumquodque tale, et illud magis {et illud magis om. Er} [Post. Anal. 72 a28: propter quod unumquodque est illud magis est].
Deinde de libertate finalis ordinationis ponitur {ponam Ja} decimaseptima {decimamseptimam Ja} conclusio {conclusionem Ja}
quod quantum ad aliquos actus volendi et intelligendi {volendi Ja}, voluntas liberius producit actum volendi quam intellectus actum intelligendi, et quantum ad aliquos est *{om. JaRaEr} econverso; *{et add. JaRaEr} similiter {om. Ja} etiam {om. Ja} quantum ad actus intelligendi inter se, intellectus unum producit liberius {trs. Ra